Film sektöründe bu sözü yıllardır duyarım. Her zaman işe yarar: Konuşulur, konuşulur ve sonunda “Aman canım, kol kırılır yen içinde kalır” denip kapanır mesele. Festivallerde, eskinin Çiçek Bar’ında, dost sohbetlerinde, meslek birliklerinde çokça duymuşluğum da vardır: “Kol kırılır, yen içinde kalır.”
Bu yazıyı, bu yıl Antalya Film Forum’da yaşanan tartışmaların ardından kaleme almak istedim. Daha doğrusu bir araştırmaya dönüştürmek. 269 projenin başvurduğu Forum’da başvuru videolarının izlenmediği ortaya çıktı, ön jürinin ortak bir değerlendirme ölçütünün olmadığı anlaşıldı, yönetmeliğe aykırı seçilen bir proje seçkiden çıkarıldı. On sekiz sinemacı ortak bir bildiriyle açıklama istedi. Festival yönetimi “kusurlarımız oldu” dedi ve özür diledi. Yapımcıların meslek birliği ise Forum’un bu yapıyla sürdürülemeyeceğini açıkladı. Ve elbette yenin içinde kalanlar da vardır.
Kol bir kez daha kırıldı. Ama ben bu kez yenin içine bakmak istedim.
Son on beş yılda dört büyük festivalin en iyi film ödüllerini tek tek çıkardım. Ödülü alan yönetmenlerin sonra ne yaptığını, ikinci filmlerini ne zaman, kiminle, hangi parayla çekebildiklerini ya da çekemediklerini araştırdım. Yenin içinde saklananları rakamlarla ve gerçek verilerle anlamlandırmaya çalıştım.
Finalde söyleyeceğimi şimdiden, peşinen söyleyeyim: Ödül bir prestij ve statüdür. Para ödülü ise ortaya çok sesli bir koro çıkarır; o koro kimi zaman bir rabarbaya dönüşür. Türk sineması için senfoniler yazmaya çalışıyorsak, başka formüller üzerine ciddi kafa yormamız gerekiyor.
Ödülden sonra ne oluyor? Yedi yıllık sessizlik
Festival ödülünün bir sinemacıya vaat ettikleri nelerdir? Gelin bunu birlikte irdeleyelim. Görünürlük, kimi zaman bir miktar para ve en önemlisi bir sonraki filmin kapısı. Veriler ise bu vaadin çoğu zaman gerçekleşmediğini gösteriyor.
Araştırdığım yirmiyi aşkın yönetmende, büyük ödülden bir sonraki filme kadar geçen ortanca süre yaklaşık yedi yıl. Daha çarpıcı olanı ise şu: Bu süre on beş yılda hiç kısalmamış. 2011–2015 arasında ödül alanlarla 2016–2026 arasında ödül alanlar aynı yedi yılı bekliyor. Kuşak değişiyor, festivaller değişiyor, belediye başkanları değişiyor ama bekleme süresi pek değişmiyor.
Birkaç örnekle anlatmaya çalışayım. 2019’da Antalya’da on ödülle rekor kıran Bozkır’ın yönetmeni Ali Özel, ikinci filmini ancak bu yıl seyirciyle buluşturabildi. 2014’te Annemin Şarkısı ile en iyi ilk film ödülünü alan Erol Mintaş’ın (bu arada Mintaş Finlandiya’ya yerleşti) ikinci filmi on iki yıl sonra geldi; bir Fin yapımı olarak. 2012’de Babamın Sesi ile Adana’da en iyi film seçilen Orhan Eskiköy’ün bir sonraki uzun metrajına kavuşmamız on üç yıl sürdü.
Bir de hiç gelmeyenler var. 2016’da Cannes’da Eleştirmenler Haftası’na seçilen Albüm, 2015’te Venedik’te aynı bölümde gösterilen Ana Yurdu, 2020’de yine Venedik Eleştirmenler Haftası’nda büyük ödül alan Hayaletler. Üç film de dünyanın en prestijli vitrinlerinden geçti, üçü de Türkiye’de ödüllendirildi. Bugün itibarıyla üç yönetmenin de ikinci kurmaca uzun metrajı yok. Bunlardan birinin ikinci film projesi 2018’de İstanbul’daki ortak yapım platformunda sunulmuştu; ve henüz çekilmedi.
Yani mesele yetenek değil. Cannes’ı, Venedik’i görmüş yetenekler de bekliyor.
Bir ayrıntı daha: 2011–2015 arasında büyük ödüller genellikle yerleşik isimlere gidiyordu. 2016’dan sonra kazananların çoğu ilk filmler ve yeni, genç yönetmenler oldu. Jüriler kapıyı ilk filmlere cömertçe açıyor. Ama tablo, o kapıdan girenlerin içeride kalamadığını ya da iki üç yıl sonraki festivale yeni bir filmle gelemediğini gösteriyor.
Devam edebilenlerin sırrı
Peki aralıksız film çekebilenler ne yapıyor? Nasıl yapıyorlar? Cevap sanılandan daha az romantik.
İlk ve en önemli ortak payda: yapımcı. Son on beş yılın en istikrarlı yönetmeni sayılabilecek Emin Alper, ilk filminden bu yana aynı yapımcıyla, aynı Avrupalı ortak yapımcılarla çalışıyor. Her filmi altı ülkeye yayılan bir ortak yapım ağına, Eurimages’a, uluslararası bir satış şirketine yaslanıyor. Burada belirleyici olan sadece yapımcının gücü değil, ilişkinin sürekliliği. Çünkü ikinci filme geçemeyen yönetmenlerin arkasında da güçlü Avrupa ortakları vardı. Fark, o ortaklığın bir filmle bitmesi ya da filmden filme taşınmasında.
İkinci ortak payda, festival dışından gelen para. Alper filmleri arasında üç dizi yönetti; ikisi uluslararası platformlarda yayımlandı. Selman Nacar iki filminin ardından bir platform dizisi çekti, şimdi ikincisini hazırlıyor. 2013’te Antalya’da en iyi film ödülünü alan Ferit Karahan’ın sanat filmine dönmesi sekiz yıl sürdü; arada yönettiği ticari bir komedi 182 binin üzerinde seyirciye ulaştı. Bu rakam, ileride bahsedeceğim ödüllü filmlerin seyircisinin onlarca katı! Bu da elbette sağlıklı üretim yapabilmesi için bir yönetmenin yaşam gailesi denilen işlere de kafa yorması demek. Kollarındaki altın bilezikle kazanabildikleri kadar para kazanabilmeliler ki uzun soluklu projelerine sağlıklı bir beden ve ruh bütünlüğüyle devam edebilsinler.
Üçüncü ortak payda rota. Başarılı örneklerin neredeyse hepsi dünya prömiyerini önce Berlin’de, Venedik’te, Toronto’da yapıyor, sonra dönüp Türkiye’deki ödülü alıyor: Kurak Günler, Hayaletler, Okul Tıraşı, Yurt. Ulusal festival bu filmler için ilk sahne değil, ikinci sahne. Bir nevi uluslararası başarının yurt içi teyidi.
Yani devam edebilenler ödülle değil, ödülün dışında kurulmuş bir üretim düzeniyle ilerleyebiliyor. Ödül bu düzenin süsü ve nişanesi; taşıyıcı kolonu değil.
Ödül seyirci getiriyor mu?
Bir festival ödülünün en azından filmi seyirciye ulaştıracağını düşünürüz. Rakamlar bu düşünceyi de sınıyor.
2025’te Antalya’da yedi ödül toplayan Tavşan İmparatorluğu sinemada 2.888 seyirciye ulaştı. Aynı yıl Antalya ve Adana’da ödül alıp vizyona girebilen on iki film, toplam yirmi yedi ödülle 38.367 seyirci gördü. Ödül başına bin dört yüz kişi civarında. Bazı ödüllü filmler ise hiç vizyona giremedi.
Aynı yıl Adana’da en iyi film seçilen O Da Bir Şey Mi 18.516 seyirciye ulaşarak listenin açık ara zirvesine yerleşti. Bu rakam, bir bağımsız filmin bugünkü tavanını da gösteriyor.
Bu bir seyirci eleştirisi değil. Festival haftasında salonlar doluyor; ucuz biletler, gezici sinemalar, üniversite öğrencileri için yürütülen programlar gerçek bir karşılık buluyor. Ama festival bir haftaya sıkışıyor. Yılın geri kalanında ödüllü filmi taşıyacak bir dağıtım ve gösterim altyapısı yok var olan da yetersiz demek ki. Ödül, filmi seyirciye götüren bir araç değil, filmin yanına iliştirilmiş bir etiket olarak kalıyor.
Koro ve rabarba
Gelelim para ödülüne.
İlk sorun, eriyen değer. 2012’de Antalya’nın en iyi film ödülü 400 bin liraydı; o günün kuruyla yaklaşık 220 bin dolar. Bu yıl ödül 5 milyon lira; yaklaşık 105 bin dolar. Türk lirası olarak on iki kat artan ödül, dolar olarak yarıya inmiş durumda. Kâğıt üstünde büyüyen her rakam, bir filmin gerçek maliyeti karşısında küçülüyor. Buna bir de pandemi sonrası kalıcı hâle gelen yapım maliyeti artışı eklenince bu para, zaten kıt kanaat film yapmaya uğraşan bağımsız sinemacının bir iki küçük yarasına ancak yara bandı olabiliyor.
İkinci sorun, bölünen ödül. 2013’te Antalya jürisi 350 bin liralık büyük ödülü iki film arasında paylaştırdı. İlk filmini çeken bir yönetmenin eline 175 bin lira kaldı. Ödül bölündükçe ses çoğalıyor, ama hiçbir ses bir sonraki filmi finanse edecek kadar güçlü çıkmıyor. Ayrıca yarışmaların bir yönetmeliği vardır; neden iki birinci seçilir, hiç anlamamışımdır. Sadece biz Türklere özel bir durum olsa gerek. Ne şiş yansın ne kebap! Öyleyse ödülün adı neden “En İyi Film Ödülü”?
Üçüncü sorun, aynı filmin festival festival dolaşması. Tavşan İmparatorluğu 2025’te hem Antalya’da hem Ankara’da en iyi film oldu. Hemme’nin Öldüğü Günlerden Biri bir önceki yıl hem Adana’da hem Ankara’da. Bu, filmlerin ödülü hak etmediği anlamına gelmiyor. Ama dört festival aynı birkaç filmi ödüllendirdiğinde, ortaya çıkan şey bir çeşitlilik korosu değil, aynı notanın farklı bir yankılanması gibi geliyor kulağa. Aslında burada kimsenin suçu yok, çünkü yeterli üretim yok.
Ve en çarpıcı rakam: Antalya’nın bu yılki bütçesi 136 milyon lira, ödül havuzu 11 milyon lira. Festivalin proje geliştirme platformu Forum’un dağıttığı destek ise 1,45 milyon lira. Yani festival, ödüle Forum’un yedi buçuk katı para ayırıyor. Oysa veriler, sinemacının önünü açan şeyin ödül değil, Forum gibi yapılar olduğunu söylüyor.
Koro kalabalık. Ama ortaya bir arya çıkmıyor.
İşe yarayan tek yapı ve kırılganlığı
Festivallerin sinemacıya en somut katkısı ödül törenlerinde değil, proje geliştirme ve ortak yapım platformlarında. En iyi örnek Okul Tıraşı: Film, 2018’de Antalya Film Forum’da pitching ödülü aldı, 2021’de Berlin’de dünya prömiyerini yaptı, aynı yıl Antalya’da en iyi film seçildi. Forum burada sürecin başında, ödül sonunda duruyor. Sıralama önemli.
Ama bu yapıların kaderi kimin yönettiğine bağlı. Antalya Film Forum 2014’te kuruldu. Kurucusu 2019 yerel seçimlerinin ardından ayrıldı. O günden bu yana Forum, on üç yılda yedi farklı yönetim gördü. Bu yıl ise ayrı bir direktörü bile yoktu; Forum’a başvuran sinemacılar platformu kimin yönettiğini bulamadıklarını yazdı. İlk yıllarında sunumlar sektörden akredite izleyicilere açık yapılıyordu; projeler yalnızca jüriye değil, sektörün geri kalanına da ulaşıyordu. Bugün kapalı kapılar ardında yürüyen bir süreç var. Belediye başkanı değiştikçe Forum’un yönetimi değişiyor, kurumsal hafıza her seferinde sıfırlanıyor.
İstanbul’daki tablo tam tersini göstermesi açısından kayda değer. İKSV’nin ortak yapım platformu Köprüde Buluşmalar yirmi yıldır aynı yönetimle çalışıyor. Daha onuncu yılında otuz filmin tamamlanmasına katkı vermiş, otuz altı projeye 430 bin avro civarında fon sağlamış durumda. Alman fonlarıyla kurduğu ortaklıklar yıllardır kesintisiz sürüyor. Berlin’den, Venedik’ten, Rotterdam’dan programcılar her yıl yapım aşamasındaki filmleri izlemek için İstanbul’a geliyor.
Aradaki fark bütçe değil. Biri bir vakfın kurumsal yapısına ve bu kurumsal yapının getirdiği profesyonel yönetime, diğeri belediyenin siyasi takvimine, bütçesine yaslanıyor. Antalya’nın en işe yarayan yapısı Forum iken onu da bu yıl kaybetmek üzere olduğumuzu anlıyorum.
Festivalin kendisi ne kadar sağlam?
Forum kırılgansa festivalin kendisi de öyle aslında. On beş yıla yayılan tabloya bakınca, kırılmaların neredeyse iki üç yılda bir geldiğini görüyorum. Neredeyse kırılganlık gelenekleşmiş gibi.
2015’te İstanbul’da bir belgeselin gösterimi engellendi. Yirmi iki yerli film festivalden çekildi, ulusal yarışma iptal edildi. Aynı hafta Ankara da yarışmalarını iptal etti. Aynı yılın sonbaharında Adana’nın ödül töreni de yapılamadı. O yıl dört büyük festivalden üçünün töreni gerçekleşmedi.
2017 ve 2018’de Antalya ulusal yarışmayı kaldırdı; sektörün büyük bölümü festivali boykot etti. 2023’te festival iptal edildi. İstanbul ise 2025’ten bu yana ulusal yarışmada ödül vermiyor. Bir yanlış anlaşılma olmasın: İstanbul gerçekten Uluslararası Film Festivali oldu. Ki bana göre de olması gereken budur. Uluslararası marka olma yolunda atılmış en doğru kararlardan biridir bu. Festival ve yarışma denince aklıma tek cümle gelir: “Film kazansın.” Elbette en iyisi kazansın; bunun ulusalı, uluslararası olmaz. Adil ve şeffaf bir düzende yarışmak sadece kalite çıtasını yükseltir.
Bugün Adana’nın festivalini düzenleyen belediyenin başkanı tutuklu; festival “başkansız” yapıldı. Antalya’da ise festivali düzenleyen belediye şirketi hakkında açılan davada iddianame ekim ayında kabul edildi; 55 sanık ve 113 milyon liralık kamu zararı iddiası var. Yargılama sürüyor ve sonucunu bilmiyoruz. Ama bir festivalin geleceğinin bir ağır ceza mahkemesinin takvimine bağlanmış olması, kurumsal kırılganlığın başlı başına bir göstergesi.
Bir sinemacının ikinci filmi için yedi yıl beklediği bir ülkede, festivalin kendisinin yedi yıl kesintisiz yapılabileceğinin garantisi yok.
Senfoni için başka bir formül: Kendi evimizde bir market
Cannes ve Berlin para ödülü mü veriyor? Hayır. Ana yarışmalarının büyük ödülleri bir para ödülü değil. Ama Altın Palmiye’yi ya da Altın Ayı’yı alan film, her şeyden önce görünür oluyor. Ve aynı hafta, aynı şehirde, dünya haklarının satışına başlıyor. Çünkü Cannes’ın yanında Marché du Film, Berlin’in yanında Avrupa Film Marketi var. Ödül vitrini aydınlatıyor, market satışı yapıyor.
Bizde vitrin var, market yok. Market yoksa festival topaldır.
Bunun en çarpıcı örneğini bizzat Kalandar Soğuğu’nun ödüller aldığı dönemde gözlemledim. Film dünya prömiyerini 2015’te Tokyo’da yaptı ve orada en iyi film ile en iyi yönetmen ödüllerini aldı. Ardından Hayfa’da Altın Çapa’yı, Asya Pasifik Sinema Ödülleri’nde en iyi filmi, Hindistan’da UNESCO Gandhi Madalyası’nı kazandı; İstanbul’dan dört ödülle döndü ve Türkiye’nin Oscar adayı oldu. Bağımsız bir film için hayal edilebilecek en şahane yolculuk.
Asya Pasifik Sinema Ödülleri’nden (bu arada dört ödül birden) hemen sonra yapımcısı beni aradı. “Ne yapacağız, uluslararası satış için herkes bizi arıyor” dedi. Ben de “Sizin hâlâ satış ajansınız yok mu?” deyiverdim. Meğer yokmuş. 2016’da film hâlâ festival dolaşımındaydı ama ne yazık ki bir satış ajansı yoktu. İçim cız etmişti: 2010’dan beri büyük bir özveriyle geliştirilmiş bir proje sonunda şahane bir filme dönüşmüştü, ama ortada satış yoktu. Dostluk düzeyinde ilişkim olan Fransız bir satış ajansının sahibini hemen aradım. “Ödüle doymayan bir film var, satar mısın?” dedim ve kısaca yolculuğunu özetledim. “Çok üzgünüm Nurcan, film neredeyse yaşlanmış; yapabileceğim bir şey yok. Stratejik olarak büyük boşluklar var” demişti. Haklıydı da.
Filmin dünya hakları yapım şirketinin elindeydi. Sonuç: Film yalnızca iki ülkede vizyona girdi. Türkiye’de 25.300, ortak yapımcı ülke Macaristan’da 631 seyirci. Dünya gişesi 58 bin dolar civarında ve neredeyse tamamı Türkiye’den. Tokyo, Hayfa, Asya Pasifik ve Oscar adaylığı; karşılığında toplam 26 bin seyirci. Üstelik bir kamu kurumu olan TRT de filmin ortak yapımcısıydı…
Ödüller vitrini aydınlattı. Ama vitrinin arkasında satış yapacak kimse yoktu. Festival yolculuğuna bir dağıtım ve satış stratejisi olmadan çıkıldığında, uluslararası dolaşım ve onunla gelecek gelirlerin büyük kısmı daha yolun başında kaybediliyor. Bu bir yapımcının hatası olarak okunmamalı; bu, satış bilgisini ve ağını sinemacıya kendi evinde sunacak bir yapının, bir ekosistemin yokluğundan kaynaklanıyor aslında.
Türk sinemasının birinci önceliği, kendi evinde bir market kurmak olmalı. Satış şirketlerinin, dağıtımcıların, fonların, platformların her yıl düzenli olarak geldiği; projelerin geliştirildiği, tamamlanan filmlerin haklarının satıldığı bir yer. Bugün Türk filmleri bu kapıyı ancak yurt dışında, başkalarının evinde çalabiliyor. Ödüllü filmlerimizin önce Berlin’e, Venedik’e gitmesinin bir nedeni de bu.
Bunun için en doğru adres İstanbul ve İKSV. Köprüde Buluşmalar’ın yirmi yıllık birikimi, uluslararası ağı ve kurumsal sürekliliği zaten bir marketin çekirdeğini oluşturuyor. Daha iddialı bir model de düşünülebilir: Dört festivalin ortak bir konsorsiyumu. (“İstikrarlı hayal hakikattir” şarkısı tam burada kulaklarımda çınlıyor.) Antalya’nın bütçesi, Adana’nın seyircisi, Ankara’nın proje geliştirme deneyimi ve İstanbul’un uluslararası ağı tek bir market çatısında buluşabilir. Elbette kurumsal bir yapı olmadan bunu kurmak zor. Belediye takvimine bağlı festivallerin ortak bir yapıda uzun soluklu taahhüt vermesi kolay değil. Belki de tam da bu yüzden bu tartışmayı şimdi başlatmak gerekiyor.
Belki ödül havuzlarının bir kısmı bu markete, proje geliştirmeye ve ikinci filme ayrılabilir. Öte yandan şu soru sorulmalı: Türk dizilerini yedi düvele satarken Türk filmlerini neden bu kadar iyi pazarlayamıyoruz? Cevabı ben biliyorum, çok basit aslında: İkisi çok farklı iki kulvar. Uzmanlığı da sektörel dinamikleri de doğal olarak farklı.
Kol kırılır, yen içinde kalır. Bu yazıda yenin içine baktım. Gördüğüm şu: Ödül prestijdir, statüdür. Para ödülü çok sesli bir koroyu ortaya çıkarır, o korodan çıkan ses kimi zaman sadece bir rabarbaya dönüşür. Türk sineması için senfoni yazmak istiyorsak, önce o senfoniyi çalacak bir salon kurmamız gerekiyor.
Bu yıl Antalya Film Forum’dan umduğunu bulamayan genç sinemacı arkadaşlara gelince: Yaşadıkları hayal kırıklığını çok iyi anlıyorum. Belki de kendi forumlarını kurmanın vakti çoktan gelmiştir. Ya da bir sinema kolektifinin. Belki de bir Film3 (blokzincir tabanlı film finansmanı) konsorsiyumunun. Yani yapabilecekleri çok şey var ama yolda taş çok… İşte bunun da affı yok. Onlara şu anda tek söyleyebileceğim geçmiş olsun. Kol kırılınca ses çıkardıkları için de, bu yazıya verdikleri ilham için de teşekkür ederim. Teşekkürler gençler.
Not: Bu yazıda ele almaya çalıştığım çerçevede özellikle sansür, klikler, kısa film ekosistemi, kamusal destek sistemi ve sürdürülebilirlik açısından bir festivalin şehre kattıkları gibi bazı başlıkları kapsam dışında tutmayı tercih ettim. Bu, o başlıkların daha değersiz olmasından değil; tam aksine her birinin ayrı ayrı birer yazı öznesi olma hakkından kaynaklı.
Öte yandan yapımcısından yönetmenine, festival direktöründen forum yöneticisine birçok sektör insanını tanımama rağmen isimlerinden söz etmemeyi tercih ettim. Nedeni de meseleye kurumsal bakmanın daha önemli olduğuna yönelik inancımdır.
