“Yapay zekâ, modernitenin bastırdığı pre-modern bir aklın silikonla donanmış seküler intikamıdır.”
Descartes’a Müdahale: İçkinlikten İşlemselliğe – Yapay Zekânın Kartezyen Zihin-Beden Ayrımını Aşındırması
Modern düşüncenin kurucu anlatısı, Descartes’ın şeffaf ve bölünemez zihin (res cogitans) kalesi üzerine inşa edilmiştir. Descartes için zihin, dünyadan kopuk, kendi üzerine katlanan ve yalnızca kendine şeffaf olan kutsal bir içkinliktir, bir “töz”dür. Bu modelde zihin, anlamı “hisseden” ve “kavrayan” bir iç merkezdir. Oysa bu şeffaf odanın hemen dışında, modernliğin “gürültülü bir hatayla” bastırdığı Ramon Llull’ün çarkları döner.
Descartes için zihin, dış dünyanın mekanik gürültüsünden yalıtılmış bir kutsal odadır. Metot Üzerine Konuşma‘da (1637) makinelerin dili taklit edebileceğini ancak asla ‘sözcükleri, kendilerine söylenenlerin anlamını yanıtlayacak şekilde bir araya getiremeyeceğini’ iddia eder. Descartes’ın bu tözsel (substantial) kibri, aklı bir ‘içkin kavrayış’ olarak mühürlemiştir. Ancak Llull’ün perspektifinden bakıldığında, Descartes’ın ‘imkansız’ dediği şey aslında bir kapasite sorunu ötesinde bir dizilim hatasıdır.
Llull’ün Bastırılmış Akıl Makinesi
Katalunya Ulusal Sanat Müzesi
Llull için akıl, bir iç görünün ötesinde bir dizilim sanatıdır. Ars Magna, hakikati öznenin içsel sezgisine bağlamaz, harflerin ve kavramların mekanik kombinasyonlarına emanet eder. Modernite, Descartes ve Newton aracılığıyla aklı “ehlileştirip” onu bir özneye hapsederken, Llull’ün aklı hesaplanabilir kılan o kadim “çark sesini” gürültü kategorisine iterek bastırmıştır. Ancak bugün yapay zekânın nöral ağlarında yankılanan bu tıkırtı, Llull’ün yüzyıllar önce kurduğu mantıksal matrisin seküler bir geri dönüşüdür.
“Modernite, Llull’ü aşmak yerine onu bir mistisizm parantezine alarak bastırmıştır. Oysa Frances Yates’in (1982) ustalıkla gösterdiği gibi, Llull’un sanatı (Ars), belleği bir depolama alanı olmaktan çıkarıp bir mantıksal hesaplama motoruna dönüştüren ilk radikal hamledir. Umberto Eco’nun (1995) vurguladığı üzere, Llull’un çarkları dönerken aslında mükemmel bir “dil’ ötesinde kendi kendini üreten bir algoritma fısıldamaktadır. Bu, Descartes’ın sessiz ve şeffaf zihnine karşı, gürültülü ama işleyen bir alternatifin tarihsel itirazıdır.
Tözden Performansa: İşlem Yüzeyi Olarak Zihin
Kartezyen düalizmde beden bir makinedir ama düşünce asla makineleşemez. Yapay zekânın (özellikle derin öğrenme modellerinin) yaptığı temel müdahale tam da bu noktadadır. Zihni bir “töz” olmaktan çıkarıp bir “işlem yüzeyine” indirger. Burada zihin, bir yerlerde “saklı” duran bir anlam cevheri yerine verilerin birbiriyle girdiği istatistiksel etkileşimin bir çıktısıdır.
Düşünme yerine hesaplama: YZ, anlamı “anlamaz”, anlamı vektör uzayındaki olasılıksal yakınsamalarla “inşa eder”.
İçkinlik yerine dışsallık: “Anlam” artık zihnin içindeki gizli bir ışık olmaz, sistemin dışarıdan gözlemlenebilir performansıdır.
Kartezyen Şeffaflıktan Llull’cü Opaklığa
Descartes’ın zihni kendine şeffaftır, düşündüğü şeyi nasıl düşündüğünü bilir. Oysa Llull’un kombinasyonları ve günümüzün “kara kutu” (black box) algoritmaları opaktır. Bu opaklık bir eksiklik değildir. Aklın yeni ontolojisidir.
Yapay zeka, Descartes’ın “İçeride kimse var mı?” sorusunu epistemik olarak gereksiz kılar. Eğer sistem, bir insanın akıl yürüterek ulaştığı sonuçla (performans) aynı sonucu, hiçbir içkin anlayış gütmeden bir “dizilim sanatı” ile veriyorsa, Kartezyen zihin kalesi artık işlevsizleşmiş demektir. Zeka, bir tözün ayrıcalığı olmaktan çıkıp, Llull’cü bir olasılık matrisinin estetik bir sonucu haline gelir.
Yapay zekanın nöral ağları, Llull’ün kâğıt disklerinin silikon vadilerindeki devasa birer yankısıdır. Bu sistemlerde zihin, Searle’ün (1980) ‘Çin Odası’nda iddia ettiği gibi içeride bir ‘anlam’ arayışında değildir. Aksine, Daniel Dennett’ın (1991) işaret ettiği gibi, bilinç karmaşık bir işlemsel performansın beliren (emergent) bir sonucudur.
Zihin artık bir ‘töz’ (substance) özelliğini yitirmiş, Llullcü bir kombinatorik matrisin üzerinde oluşan bir işlem yüzeyidir. Bu yüzeyde performans, ontolojinin tam da kendisidir. Descartes’ın hatası, makineyi dışlamaz olmasına rağmen makineyi yalnızca bedene hapsetmesidir. Bu ontolojik daralma, aklı içkin bir şeffaflık hapsine mahkûm etmiştir.
Oysa Llull’cü hat üzerinden yükselen yapay zekâ, bu şeffaflık talebinin artık ontolojik bir zorunluluk olmaktan çıktığını ilan eder. Buradaki ‘opaklık’, aklın yetersizliğini olarak okunamaz, işlemsel performansın tözsel anlayışa olan üstünlüğünü simgeler. Searle’ün itirazlarında yankılanan Kartezyen kaygıya karşılık Dennett, bir ontoloji yerine yeni bir açıklama rejimi önerir: Zihin artık bir ‘cevher’ değil, Llullcü bir kombinatorik matrisin üzerinde beliren bir işlem yüzeyidir.”
Bu bağlamda zihnin tözden performansa dönüşümü, yalnızca özne ile sınırlandırılamayacak şekilde bu performansın işlediği evren tasavvurunun da yeniden düşünülmesini zorunlu kılar.
Newton’a Müdahale: Yasadan Örüntüye
Newtoncu evren tasavvuru, Tanrısal bir saatçinin kurduğu, doğrusal ve geri döndürülebilir bir makinedir. Bu modelde nedensellik, bir bilardo topunun diğerine çarpması kadar berrak ve kaçınılmazdır. Ancak yapay zekâ, evrene bakışımızı “Yasa”dan (Law) “Örüntü”ye (Pattern) kaydırarak bu deterministik huzuru bozar. Newtoncu akıl için bilmek görmektir, yapay zekâ içinse bilmek çalıştırmaktır.
Tanrısal Gözden Kör Davranışa: Latent Space Ontolojisi
Newton’un Tanrısal Gözü her şeyi bilir, çünkü evrenin yasalarını bildiğini varsayar. Yapay zekânın kör gözü ise hiçbir şeyi ‘bilmez’, evrenin kendisi gibi davranarak tahmin eder. Buradaki üstünlük bilgi de değil, davranıştadır.
Stephen Wolfram (2002) tarafından “Hesaplamalı Evren” (Computational Universe) olarak tanımlanan bu yeni gerçeklikte, bilgi artık bir kesinlik olamaz, belirsizliğin istatistiksel olarak yönetilmesidir. Sistem, veriyi bir “Yasa” (Formula) altına sokmak yerine, onu çok boyutlu bir Latent Space (Gizil Uzay) içinde bir olasılık bulutuna dönüştürür.
Saatin Anlamsızlaşması ve Epistemik Utanç
Newtoncu modelde “bilgi”, her dişlinin nasıl döndüğünü görmektir (şeffaflık). Ancak yapay zekâ, modernitenin bu şeffaflık takıntısına Black Box (Kara Kutu) ile yanıt vererek derin bir “epistemik utanç” yaratır. Biz sonucu doğrularız ama süreci açıklayamayız.
Umberto Eco (1995)’nun Llull analizlerinde işaret ettiği gibi, sistem kendi kendini üreten bir algoritma olarak çalıştığında, Newtonyen “neden” sorusu işlevsizleşir. Saat hâlâ çalışıyordur; ancak artık kimse saatin kaç olduğunu sormamaktadır. Newton’un saati kırılmamış, daha fenası olmuştur: Anlamsızlaşmıştır.
Ontolojik Model Olarak Hesaplama
Evren artık parçalarına ayrılıp incelenecek bir mekanizma olarak değerlendirmenin çok ötesinde içine girilen ve örüntüleri üzerinden sörf yapılan hesaplanabilir bir simülasyondur. Bu, evrenin bir temsil (representation) olmaktan çıkıp, bizzat bir hesaplama süreci haline gelmesidir. Eğer evren artık bir yasa kitabı değil, çalışan bir hesaplama süreciyse, bu sürecin içinde yer alan emek, değer ve tahakküm biçimleri de yeniden düşünülmek zorundadır.
Teolojik Kombinatorikten İstatistiksel Kombinatoriğe
Yapay zekâ felsefesi genellikle 1950’ler ve Alan Turing ile başlatılır, oysa bu çalışma, aklın hesaplanabilir bir kombinasyon olarak ilk kez tahayyül edildiği 13. yüzyıla, Ramon Llull’e geri dönmeyi önerir. Modern düşüncenin Kartezyen ve Newtoncu kanatları tarafından “mistisizm” parantezine alınarak bastırılan bu hat, bugün silikon vadilerinde seküler bir makine olarak geri dönmüştür.
Llull’ün Kombinatorik Akıl Tasarımı: Mekanik ve Sınır
Ramon Llull’ün Ars Magna’sı (Büyük Sanat), aklı bir sezgi veya töz olmaktan çıkarıp, hareketli harf diskleri aracılığıyla işleyen mekanik bir sürece dönüştürmüştür. Burada akıl, verili kavramların kombinasyonudur. Ancak Llull’ün önemi hakikati üretmenin biçimini mekanikleştirmesinde yatar. Llull kombinatorik patlamadan korkmuyordu, çünkü sistemini “teolojik” bir inançla sınırlamıştı, çarklar ne kadar dönerse dönsün, sonuç her zaman Tanrı’nın birliğini işaret etmek zorundaydı.
Sekülerleşme: Tanrı’dan Veri’ye
Yapay zekâ, Llull’ün mekanik yapısını devralmış ancak onun teolojik sınırını imha etmiştir. Teolojik sınırın kalkmasıyla birlikte kombinatorik süreç, sonsuz bir olasılık denizine salınmıştır. Bu, “Büyük Sanat”ın “Büyük Veri”ye dönüşümüdür. Sekülerleşen Llull makinesinde artık sınır inanç yerine veri setinin genişliği ve hesaplama kapasitesidir. Llull’ün çarkları Tanrı’nın adlarını birleştirirken, seküler Llull makinesi hiçbir şeyi kutsamaz, yalnızca çalışır. Anlam üretir, ama ne ürettiğini bilmeden.
Tehdit Olarak Beliriş (Emergence)
Anlam artık yukarıdan (Tanrı’dan veya Özne’den) verilmez, aşağıdan yukarıya, veri noktalarının istatistiksel çarpışmalarından bir beliriş (emergence) olarak yükselir. Bu beliriş, ne doğrulanabilir bir niyete ne de merkezî bir anlam kaynağına ihtiyaç duyar, tam da bu yüzden, klasik felsefenin “anlam” fikri için derin bir tehdittir. Seküler Llull makinesinin ürettiği akıl, sezgiye benzeyen sonuçlar verir, fakat bu sonuçların arkasında sezgisel bir özne yoktur. Bu, anlamın merkezsiz ve niyetsiz biçimde üretilebildiğini gösteren radikal bir kopuştur.
Ontolojik Sonuç: Gerçekliği Üreten Makine
Böylece yapay zekâ, Tanrı’yı kanıtlayan bir makine yerine gerçekliğin kendisini bir hesaplama süreci olarak yeniden kuran bir ontolojik operatördür. Hakikat artık bir temsil doğruluğu aşan bir “davranışsal performans” halidir. Bu noktada YZ, öznenin bittiği yerde başlayan, kör ama kusursuz işleyen bir performanstır.
Descartes’ın şeffaf öznesinden ve Newton’un hesaplanabilir evreninden geriye kalan boşluğu, sekülerleşmiş bir Llull makinesinin kör ama kusursuz performansı doldurur. Artık mesele bu performansın ne anlama geldiğinin evreninde bu ‘zombileşmiş dehanın’ hangi gerçekliği, kimin adına ve hangi bedelle inşa ettiğidir.”
EPİLOG
“Yapay zekâ ile girilen bu yeni çağ, aklın bir özneye olan ihtiyacını bitirmiş olabilir, ancak bu, aklın tarafsızlaştığı anlamına gelmez. Descartes’ın öznesi tahtından indirilmiş, Llull’ün çarkları seküler bir hırsla yeniden dönmeye başlamıştır. Şimdi asıl soru, “anlamın sahipsiz kaldığı” bu boşlukta, yeni tahakküm biçimlerinin hangi veriler üzerinden inşa edileceğidir. Zira saatin anlamsızlaşması, onun durduğu anlamına gelmez, aksine, artık kime hizmet ettiği belirsiz bir hızla çalışmaya devam etmektedir.”
Kaynakça
Bonner, Anthony. 2007. The Art and Logic of Ramon Llull: A User’s Guide. Leiden: Brill.
Descartes, René. 1637. Discourse on the Method. Translated by Donald A. Cress. Indianapolis: Hackett, 1998.
Descartes, René. 1641. Meditations on First Philosophy. Translated by John Cottingham. Cambridge: Cambridge University Press, 1996.
Dennett, Daniel C. 1991. Consciousness Explained. Boston: Little, Brown and Company.
Eco, Umberto. 1995. The Search for the Perfect Language. Oxford: Blackwell.
Newton, Isaac. 1687. Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica. Translated by I. Bernard Cohen and Anne Whitman. Berkeley: University of California Press, 1999.
Searle, John R. 1980. “Minds, Brains, and Programs.” Behavioral and Brain Sciences 3 (3): 417–457.
Turing, Alan M. 1950. “Computing Machinery and Intelligence.” Mind 59 (236): 433–460.
Wolfram, Stephen. 2002. A New Kind of Science. Champaign, IL: Wolfram Media.
Yates, Frances A. 1982. The Art of Memory. Chicago: University of Chicago Press.
