Lev Troçki’nin 1935–1936 yıllarında Norveç’te kaleme aldığı ve 20. yüzyıl siyaset teorisi ve sosyalizm tartışmaları üzerinde derin izler bırakmış olan İhanete Uğrayan Devrim adlı eserini 1980 yılında ilk kez Türkçeye kazandıran çevirmen Ayla Ortaç İstanbul’da hayata veda etti.
Sosyolog, araştırmacı, ansiklopedist ve çevirmen Ayla Ortaç, hem akademik yayıncılık hem de kamuoyu araştırmaları alanındaki çalışmalarıyla biliniyordu. Ortaokul ve lise eğitimini Arnavutköy Amerikan Kız Koleji’nde tamamlayan Ortaç, Boğaziçi Üniversitesi’nde ve New York’ta bulunan New School for Social Research’te sosyoloji öğrenimi gördü. 1981 ile 1994 yılları arasında Anadolu Yayıncılık ve Ana Yayıncılık bünyesinde AnaBritannica başta olmak üzere pek çok telif ve çeviri ansiklopedinin yayın kurullarında editör ve yazar olarak görev yaptı. 1994 yılında kurucuları arasında yer aldığı ve yöneticiliğini üstlendiği Sosyal Araştırmalar Merkezi (SAM) bünyesinde çok sayıda toplumsal, kültürel ve siyasal araştırmanın tasarım, yönetim ve raporlama sorumluluğunu yürüttü.
Troçkist literatüre temel bir metin kazandırdı
Ortaç, yayıncılık ve araştırma faaliyetlerinin yanı sıra İngilizceden Türkçeye tarih, antropoloji ve siyaset bilimi alanlarında temel başvuru kitapları kazandırdı. Ortaç’ın 1980 yılında Türkçeye kazandırdığı Lev Troçki’nin İhanete Uğrayan Devrim adlı eseri Türkiye’de Troçkist literatür ve kuramsal tartışmaların oldukça sınırlı olduğu bir dönemde ilk temel metin olarak kuramsal kavramların Türkçeleşmesinde belirleyici bir rol oynadı. Köz Yayınları tarafından yayınlanan Ortaç’ın çevirisi ilerleyen yıllarda Yazın Yayıncılık tarafından da iki baskı yaptı. Eserin Türkçe çevirisinde Max Eastman’ın İngilizce metnini temel alan Ortaç’ın, döneminin politik atmosferini yansıtırken sosyolojik kavram disiplinini korumaya gösterdiği özen dikkat çekiciydi.
Ortaç’ın Türkçeye kazandırdığı kitaplar arasında öne çıkan bir diğeri ise H. G. Wells’in “İnsan Hakları” adlı eser oldu. Ortaç’ın Celal Üster ile birlikte çevirisine imza attığı eser, Birleşmiş Milletler’in kurucu metni niteliğinde olması nedeniyle geçerliliğini günümüzde de koruyor. Ortaç ayrıca Kitap Yayınevi’nden çıkan Cornell H. Fleischer’ın Saraydaki Kâhin, Christine Isom-Verhaaren’in Kâfirle İttifak, Reşat Kasaba’nın Bir Konargöçer İmparatorluk ile Peter L. Berger ve Samuel P. Huntington imzalı Bir Küre Bin Bir Küreselleşme adlı kitapları
Türkçeye kazandırdı.
“O dili yaşayacaksın. o dilde yaşayacaksın”
Ayla Ortaç; antropolog olan kızı Yağmur Nuhrat’ın Bilgi Üniversitesi yayını Reflektif dergisi için kendisinin yanı sıra Zeynep Rona ve Celâl Üster ile 2024 yılında gerçekleştirdiği söyleşide çeviriyi ve çevirmeni şu sözlerle tarif ediyor: “Dil deneyimi temelde bir öğrenme-kullanma süreci. Çevirmen deneyimi (en az) iki dilde öğrenme-kullanma süreci. Bu süreç eşzamanlı ve kesintisiz olmalı. Hem öğrenecek hem kullanacak, hep öğrenecek hep kullanacaksın. Birini ihmal edip öbürünü sürdüremezsin.
Öğrenme-kullanma derken okuyup yazacaksın, dinleyip söyleyeceksin demek istemiyorum. Yaşayacaksın. O dili yaşayacaksın, o dilde yaşayacaksın. Duygu ve sezginin deneyimle geliştiği söylenebilir, ama dilin kendini deneyim olarak düşünmek bana daha doğru geliyor.
Çeviri de deneyim. Onu da yaşıyoruz. Yaşamadığımız zaman büyük olasılıkla çevirimiz çeviri kokar ve herkes bilir, çeviri kokan çeviriden kötü çeviri yoktur. Çevirmen ve çeviriyi, üreten ve ürün diye ayırarak düşünmeyelim; bir bütün olarak düşünelim. Dün çevirdiğimi bugün gene çevirsem farklı bir deneyim olur. (Yapay zekânınki de farklı deneyim olabilir mi yoksa aynı deneyim mi tekrarlanır?) Dil olsun, çeviri olsun yaşanmadan deneyim olamaz gibi geliyor. Deneyim çok çeviri yapmakla edinilmiyor, bir nicelik birikimi değil.
Uzmanlaşmaya gelince, onu pek bilmiyorum. Bana kendi içinde çelişkili bir kavram gibi gelmiştir hep. Uzmanlık alanları ya da konuları tabii var. Çeviri uzmanlığı da belki vardır ama ‘hangi anlamda?’ diye sormak gerek. Teknik anlamda, evet, herhalde en çok teknik anlamda uzmanlıktan söz edebiliriz. Galiba biz eski kuşak çevirmenler onu alışkanlıkla, düşünmeden yapıyoruz. Bir sonraki soruya taşmamak için bu konuyu burada kesmek iyi olacak, yoksa “teknik uzmanlık yapay zekâya mı yakışır?” sorusu geliyor insanın aklına.”



