Doğum adıyla Ricardo Eliezer Neftalí Reyes Basoalto (d. 12 Temmuz 1904; Parral, Şili – ö. 23 Eylül 1973, Santiago) olan Pablo Neruda Şilili şair, diplomat ve politikacıdır. Yaşadığımı İtiraf Ediyorum (Mayıs 1975, Altın Kitaplar Yayınevi) adlı kitabının 10. bölümünde, ‘Şiir ve Polis’ başlıklı metninde tanıdığı yaşlı bir saat tamircisi Don Asterio’dan söz eder.
Onun çok üzgün olduğunu görür. Elli yıllık karısının ağır hasta olduğunu öğrenir. Onun bu büyük derdini biraz olsun hafifletsin diye bir şiir yazar. Ölümle mücadele eden karısına okusun ister. Bu şiiri, bir dostu ‘Lu Unioon’ gazetesine götürür yayımlanması için. Gazete sahibi Senyor Paseal, Neruda karşıtı olduğundan şiiri yayımlamaz. Dostunun hayat arkadaşının öldüğünü ve şiirinin de yayımlanmadığını öğrenen Neruda şöyle der:
Ben böyle bir dünya arzulamıyorum. Ben, insanların insan olduğu, kimsenin kimseyi suçlamadığı bir dünyada yaşamak istiyorum. Herkesin her tanrı evine, her basımevine girmesini istiyorum. Hiç kimsenin yolda durdurulup sudan nedenlerle tutuklanmasını istemiyorum. Herkes istediği yere gülümseyerek girsin ve yine gülümseyerek orasını terk etsin. Hiç kimsenin gondolla kaçmasını ya da motosikletle izlenmesini istemiyorum. Ben bütün insanların konuşması, okumasını ve dinlemesini istiyorum. Ben bu dünyada ne savaşı, ne zorbalığı kabul ederim. Benim yolum, insanlar arasındaki kardeşliğe gitmektedir. Şiirimle polisler arasındaki buluşmalardan bir daha söz etmeyeceğim. Sadece ben değil, bütün şairler şiirleri nedeniyle tatsız olaylar yaşamıştır. Fakat önemli olan insanların alınyazısıdır. Atom bombası ve daha birçok şey, insanları tehlikeye sokmaktadır. Ancak hepimizin gözü yavaş yavaş açılmakta, her şeyi anlamaktayız. Umudum hepimizin birlikte yürümesidir. (Y. İ. E, sf:298)
İşte bunları diyen Pablo Neruda’nın ölmeden çok önce; hiç günlük tutmadığı hâlde kronolojik bir seyri olmadan, aklına geldiği gibi dikte ettirdiği Yaşadığımı İtiraf ediyorum adlı anı-biyografik kitabından öğrendiğimize göre; yalnızlığı yüzünden tüm gücünü edebiyata, özellikle de şiire yöneltmiş. Bu yüzden de şiir onun için her zaman barışın bir parçası olmuş. Çünkü ona göre, şair/ler barıştan doğar; tıpkı ekmeğin buğdaydan doğması gibi. Yine ona göre, şiirle çılgınlık el ele gider. Aklı başında bir insan için şair olmak ne kadar zorsa, bir şair için de aklı başında olmak o kadar zordur. Ama mantık her zaman için galip gelendir.
Kendi dilinden Neruda kimdir?
Neruda, çocuk yaşta başlıyor şiire. Daha on dört yaşındayken babası, biraz da kuşkuyla edebiyat çalışmalarını izliyormuş. Kendisine, öz annelik yapan üvey annesine şiirler yazıyor. Bir akşam yemeğinde cesaretini toplayıp okuyor şiirlerinden birini. Analığı gülümseyip geçiyor, belki de şiirden anlamadığından; ama öğretmen olan ve hiç görmediği, veremden daha kendisi çok küçükken veremden ölen öz annesinin şiir sevdiğini, hatta yazdığını da öğreniyor büyüdüğünde, ama evde birini bile bulamıyor. Babası, “bunu kimden kopyaladın sen?” deyince de bir daha söz etmiyor, okumuyor evdekilere şiirlerini. Bu yüzden dergilerde yayımlanan ilk şiirlerini gizlemek için bir takma ad bulması gerekiyor. Derginin birinde Çek yazarın adına rastlıyor. Balad ve romanslar kaleme almış, Prag’da heykeli de olan Çek gazeteci, yazar ve şair Jan Nepomuk Neruda’yı (9 Temmuz 1834 – 22 Ağustos 1891) tanımıyormuş. Jan N. Neruda’nın, Çek gerçekçiliğinin önde gelen temsilcilerinden biri olduğunu aradan yıllar geçip de Prag’a geldiğinde öğreniyor ve onun sakallı heykelinin ayakları dibine bir demet çiçek bırakıyor. Bunu, Niçin Neruda(sf: 211) adlı anısında detaylı biçimde anlatıyor şairimiz.
1917-1920 yılları arasında şiir ve yazılarıyla görünüyor çeşitli dergi ve gazetelerde, Neftalî Reyes adıyla. Sonradan bu çalışmalarının altına, Çek yazarın soyadını alarak Pablo Neruda yazıyor ve bunu gerçek adı-soyadı yapıyor. 1923’te ilk şiir kitabı “Akşam Alacası”nı; babasının hediye ettiği saati ve ev eşyasını satarak bastırtıyor. Bunu, “Yirmi Aşk Şiiri ve Umutsuz Bir Türkü” izliyor. Takvimler 1925’i gösterince de kendisini edebiyata, yani şiire adıyor. Sonraki üç kitabı da bu dönemin ürünüdür, dediğine göre.
1927’de Burma’nın başkentinde konsolos oluyor. Ünlü şiir kitabı olan “Yeryüzünde Konaklama” bu günlerinin eseridir. 1928’de Kolombo’da, 1930’da Batavia’da, Cava’da, Buenos Aires’te konsolostur. Bu süreçte kardeşliğe varan dostluk, arkadaşlık kuruyor F. G. Lorca ile. 1934’te Madrid’de konsolosluk yaparken Rafael Alberti ile tanışıyor. “Şiirin Yeşil Atlası” adında bir dergi çıkarıyor Neruda.
1936’da başlayan İspanya İç Savaşı onu çok derinden etkiliyor. Şiir anlayışını tümden değiştiren dünya görüşünü bu acımasız savaşın etkisiyle ediniyor. Lorca’nın Granada yakınlarında kurşunlanarak öldürülmesinden sonra, dostunun acısıyla “Ölen Savaşçıların Analarına Şarkı”yı yazıyor. Bu şiir yüzünden konsolosluk görevine son veriliyor. Neruda da Paris’e gidiyor ve “Dünya Şairleri İspanya Halkını Savunuyor” dergisini çıkarıyor. Bu yılları acılı ve de üzücüdür Neruda’nın. “Kalbimde İspanya” kitabının savaş koşullarında yayımlanması, babası ile ‘üvey ana demeye dilimin varmadığı kadın’ dediği üvey annesinin ölümleri onu derinden etkiliyor.
Pedro Aguirre Cerda –Şili, Halk Cephesi iken Cumhurbaşkanı olan kişi- İspanya’daki Cumhuriyetçilerin Şili’ye sığınma işlemlerini düzenlemesi ve bu hareketi yönetmesi için Neruda’yı Paris’e gönderiyor. İki bine yakın Şilili onun yardımıyla sığınacak ülkeler buluyor.
Guatemala’da, Miguel Angel Asturias ile candan dost oluyor. 1945’te ülkesinin maden ocaklarının bulunduğu kesimden senatör seçiliyor Neruda. Komünist Partisi’ne katılıyor. Böylece mücadelelerle dolu siyasal yaşamı başlıyor. Senatör seçilmesi, üç yıl sürecek olan bir kaçak hayatın kapısını da aralıyor ona.
1952-1957 arasındaki yıllara yer vermez Neruda adı geçen anılar kitabında. Başından geçen ilginç olaylar olmadığından, diye açıklıyor bunu. Bu yıllarda, adeta sürgündeki yıllarının günlüğü olan “Üzümler ve Rüzgâr” yayımlanıyor. “Basit Odlar” ile “Odların Üçüncü Kitabı” üzerine sıkı bir çalışmaya giriyor. Ellinci yaşını kutlamak için bir etkinlik yapıyor ve dünyanın dört bir yanından dostları geliyor. O günlerde bir de kültür kongresi düzenliyor. Şili Üniversitesine beş bin kitaptan oluşan kitaplığını ve değerli koleksiyonlarını, eşyalarını bağışlıyor. Matilde’den önce uzun yıllar birlikte olduğu karısından boşanıyor. Lenin Barış Ödülü jürisi olarak Sovyet Rusya’ya gidiyor. Matilde’nin kabarık kızıl saçlarına ithafen adını “La Chsacona” koyduğu, günümüzde müze olan eve taşınıyorlar. Aylık sanat-edebiyat dergisi “Şili Gazetesi”ni çıkarıyor. Partisinin çalışmalarına ve seçim kampanyalarına katılıyor. Buenos Aires’deki Losada Yayınevi tüm eserlerini bir dizi olarak yayımlıyor.
1957 ile 1964 yılları arasında Neruda, verimli bir edebi döneme girmiş ve sade, şeffaf bir üslupla şiirler yazıyor. Bu süreçte üretkenliğini sürdüren şair, 1964’te başyapıtlarından biri olan ve 5 ciltlik otobiyografik şiiri “Memorial de Isla Negra”’yı (Isla Negra Anıtı) yayımlanıyor. Pek çok etkinliğe, ülkeye gidiyor.
1965’te, William Shakespeare çevirilerinden dolayı Oxford Üniversitesi felsefe ve edebiyat fahri doktorluğu unvanını alıyor. Özgürlüğün, mücadelenin büyük şairlerinden biridir artık. Sadece Şili’nin değil Lâtin Amerika’nın özgün sesidir. Saf şiire karşıdır. O, sadece şiir yazan bir şair değil; aynı zamanda da bir eylemciydi.
Yaşamı boyunca güçlü siyasi duruşuyla tanınan Neruda, ülkesindeki ve İspanya’daki faşizme karşı duruyor. 1970’te, Şili başkanlığına aday gösteriliyor, ancak daha sonra başkan seçilen Salvador Allende’yi destekliyor. Allende seçilince Neruda’yı Şili’nin Fransa elçisi olarak görevlendiriyor. 1971’de edebiyat dalında Nobel Ödülü alıyor. 1972’de sağlık sorunları nedeniyle elçilik görevini bırakarak Şili’ye dönüyor.
Neruda, Nâzım Hikmet’e verilen Barış Ödülü’nü de alıyor. Bir kongrede Nâzım Hikmet’le ilgili, “Onun (yanında biz şair bile olamayız,” diyerek Hikmet’i övüyor. 24 Eylül 1973’te prostat kanserinden hayatını kaybettiği açıklanmış olsa da ölümünün kendi dünya görüşüne karşıt olan 1973 Şili Darbesi’nin hemen ardından olması sorgulanmıştır hep. Şili Hükümeti, 2015 yılı Kasım ayında yapılan bilgilendirme neticesinde Neruda’nın ölümünün doğal yollardan olmayabileceğini kabul ediyor. Cenazesinin kitlesel şekilde kaldırılması darbeyle başa gelmiş olan cunta yönetimi tarafından yasaklanmış olsa da sokağa çıkma yasağını tanımayan binlerce kişi cenazeye katılıyor.
Neruda, bu anılar kitabına İsla Negra’da başlamış. Erkek, ya da kadın sekreterlere yazdırmış. Kimi zaman oturarak, kimi zaman ayakta… Neruda, şairlik soluk alışıyla, içinden geldiği gibi alaycı, ya da politik itmeleriyle dikte ettirmiş. Bu yazılara zaman zaman yıllarca ara vermiş. Matilde ve Miguel Oteri, kitabı derleyip toparladıklarında; şairlik hayatının önemli bir döneminin eksik olduğunu görmüşler. Neruda’nın yayımlanmasını göremediği bu çalışmayı kolektif bir çabayla tamamlamışlar.
Serde şairlik taşıyanların ve şiir sevdalılarının başucu olması gerek bir kitap Yaşadığımı İtiraf Ediyorum. Pablo Neruda’nın girizgâh yazısı bu açıdan önemli bana göre de:
…İnsan, hayatında bazı şeyleri unutur. Benim de hayatımda unuttuğum anılarım vardır. Onlar toz olmuştur ya da kırılan bir bardağın artık birleştirilemeyen parçaları gibidir.
Benim anılarım, hayaletlerle dolu bir galeridir. Belki ben kendi hayatımı değil de, başkalarının hayatını yaşadım. Bu sayfalarda geriye bıraktığım anılar arasında bazıları sararmış yapraklar gibi yere düşecek, ölecektir. Oysa bazı anılarım zamanla yeniden canlanacak, yeniden hayat bulacaktır. Benim hayatım, bütün hayatlardan oluşmuş bir hayattır… Bir şair hayatıdır.
İşte bu şair hayatında Neruda, ilk sayfadan son sayfaya kadar kendisine karşı nesnel olmuş, iğneyi de çuvaldızını da kendisine batırmaktan, yani kendisini zaaflarıyla, eksileriyle, artılarıyla olduğu gibi anlatmaktan çekinmemiş.
Yazdıklarına Göre Neruda’nın Şiir Anlayışı
448 sayfalık bu kitap Taşralı Bir Genç, Tek Başına Şehirde, Bu Dünyanın Yolları, Işık Saçan Yalnızlık, Yüreğimde İspanya, Şehitleri Aramak İçin Yola Çıktım, Çiçekler Açan Dikenli Meksika, Anavatan Karanlıklarda, Sürgün Hayatımın Başlangıcı ve Sonu, Deniz Yolculuğunun Dönüşünde, Şairlik Bir Meslektir ve Sevgili, Acımasız Vatan adılı 12 ana bölümden oluşuyor. Her bölümde farklı başlıklar taşıyan kısa-uzun metinler yer alıyor.
Neruda’nın bu metinlerinde belirttiği şiir anlayışını özetlemeye çalışacağım. Bunu yaparken kimi zaman onun yazdığını olduğu gibi aktaracağım, bazen de yazdıklarını anladığım biçimde aktaracağım.
Çocukluk Günleri ve Şiir (sf:17) başlıklı uzun anısında Neruda, çocukluğunda kendisi için büyük anlamı olan anıları, yetişkinliğinde geçmişe giderek anımsamaya çalıştığında bazen karıştırdığını belirtir ve çocukluk günlerindeki kimi olayları, şiire olan tutkusunu anlatır. Ve sonra şöyle der: Bugünkü şair Neruda’yı hazırlayan nitelikler bence doğa ve sevgidir. Çünkü Neruda için doğa ve sevgi, yaşamın ve sanatının temel yapı taşlarıdır. Doğayı insanın kökü, sığınağı ve yaşam enerjisi olarak görür; sevgiyi de (aşkı ve insan sevgisini) tüm evrensel acılara karşı en güçlü direniş ve umut kaynağı kabul eder. Pek çok şiirinden bunu anlamak olası…
Ürkeklik(sf:50) başlıklı uzun anlatıdan anladığımız; Neruda’nın gölgesi gibi görmesidir ürkekliği. Ayrıntılı olmasa da çocukluktaki yaşanmışlıkların sonudur, demek olası yazdıklarına göre. Çünkü genellikle içgüdüsel ve refleksif bir duyarlılıktır ürkeklik. Ani bir ses veya hareket karşısında irkilme ve hızlıca kaçma eğilimini kapsar. Neruda’nın bu metinde yazdıkları böyle değil. “Ürkeklik ve çekingenlik; yalnızlığa açılan kapıdır,” demesi de onun; korku temelinde şekillenen bir kişilik özelliği veya duygu durumu sonucudur. Geleceğe dair belirsizlik içeren durumlarda duyulan huzursuzluk kaygıdır Neruda’nın betimlediği ürkeklik.
Kış Çılgınları(sf:60) başlığı altındaki cümlelerden anlıyoruz ki Neruda, artık görünür olmaya başlayan ve konuşulan bir şair. Bu yüzden ilgilendi alan dışında da dostlar, arkadaşlar edinir. Hakkında olumlu-olumsuz konuşulanları duyar, yazılanları okur. Belki gençliğin verdiği heyecanla da olsa gerek burnundan kıl bile aldırmak istemez. İşte böyle bir durumların aktarıldığı bu metinde şöyle der:
“Beni kötülemek ve gözlerimi oymak için bir araya gelen, oysa daha önce şiirimden otlanan kişilere bile susarak cevap vermişimdir. Düşmanlarımın arasında olduğum zaman hiç korkmamışımdır. Çünkü benim düşmanlarım, halkımın da düşmanıdır.
Apollinaire demişti ki, ‘Gerçek olmayanın sınırlarını zorladığımız için bağışla bizi!’ Aklımda kaldığını yazıyor ve anlattığım olayları düşünüyorum. Tuhaflıkları ve anlaşmazlıklarıyla benim için hiç de önemsiz sayılmayan insanların öyküleriydi…” (sf: 64)
Kelime(73) başlığı altında, şairlerin asıl malzemesinin kelime/sözcük/ler olduğunu anlatır Neruda, bu iki sayfa bile olmayan yazısında.
“…işte sizin bütün istediğiniz, bayım. Şarkı söyleyen, yükselen ve düşen kelimeler… Onların önünde diz çökerim. Severim onları, değer veririm onlara, arkalarından giderim, ısırırım onları, ağzımda eritirim… Böylesine severim kelimeleri… Beklenmeyenleri… Hırsla beklenenler, gizlenerek, aniden düşsünler diye… Sevgili kelimeler, renkli taşlar gibi parlarlar, plâtinden balıklar gibi sıçrarlar, köpüktürler, ışındırlar, madendirler ve de çiy… Bazılarını izlerim ben… Öylesine güzeldir ki beklediklerim, elimden gelse hepsini şiirlerimde kullanmak isterim… Vızıldayarak uçarlarken yakalarım onları havada, sıkı sıkı tutarım, temizlerim onları, soyarım kabuklarını, önümdeki tabağa koyar ve hissederim, titreyerek, abanoz ağacı gibi bitkisel, yosunlar, zeytinler gibi yağlı… Sonra çeviririm onları hareket ettiririm, ağzıma atarım, yutarım, ağzımdan çıkarırım, serbest bırakırım… (…) Kelimede her şey vardır… Bir düşünce değişir, bir kelime küçük bir kraliçe gibi dizeye girdiği ve diğerini dışarı attığı için… (…) Ne güzeldir anadilim, o korkunç istilâcılar ne güzel kelimeler bırakmışlar bize… Nereye uğramışlarsa, giderlerken arkalarında yıkıntıya dönmüş topraklar bırakmışlar… Ancak o barbarların sakallarından, miğferlerinden, atlarının nallarından çakıl taşları gibi, bize kalmış olan pırıl pırıl kelimeler düşmüş… Anadil… Sonunda biz kaybettik… Sonunda biz kazandık… Altınımızı aldılar, bize başka altınlar bıraktılar… Bize kelimeleri bıraktılar.”(sf:73/74)
Cinayet Granada’da İşlendi(sf:160) başlıklı yazısında, kardeşi gibi gördüğü dostu Garcia Lorca’nın katledilişini ve onunla ilgili acısından söz eder Neruda. Benim için her şey 19 Temmuz 1936 gecesi başladı dediği olayı anlatır. Lorca (5 Haziran 1898 – 19 Ağustos 1936) İspanyol şair ve oyun yazarı, aynı zamanda ressam, piyanist ve besteciydi. 27 kuşağının sembol üyelerinden biriydi. İspanya İç Savaşı’nın başlangıcında 38 yaşındayken öldürülmüştür. Failleri meçhul hâlâ…
Dostuyla ilgili bir anmaya davet edilir üstat. Lorca için yazdığı şiiri seslendirir. Dinleyicilerden biri,
“Onun için hastaneleri maviye boyamalı diyorsunuz, neden?” diye sorar. Lorca’nın, eşcinsel olmasından dolayı Katolik Kilisesi tarafından aforoz edildiğini ima ederek. Bunun üzerine Neruda, “Bakım dostum, böyle sorular sormak, bir kadına yaşını sormaya benzer. Şiir kaba bir kumaş değil, durmadan akan bir nehirdir. Ham maddesini oluşturan öğeler, var olan ve var olmayan şeylerdendir. Benim için mavi, renklerin en güzelidir. İnsanların arasındaki dünyaya özgürlük ve sevgi getirir. Federico’nun varlığı ve kişisel büyüsü, çevresine sevinç ve coşkunluk (neşeli, nüktedan ve güleç biri) havasını getirirdi. Sanırım o mısrada, hastaneler, hastanelerin o hüzünlü hâli bile onun etkisiyle neşeli mavi binalar olabilirdi, demek istiyorum.”(sf:162)
“İspanya, her zaman gladyatörler için bir arena olmuştur. Kanlarla dolu ülke… Gölge ile ışık arasındaki o çok eski öldürücü mücadeleyi bugün, boğa güreşi yapılan arenalarda bütün dehşeti ve de kurbanlarıyla görmekteyiz,” (sf:163)cümlesiyle de bitirir anısını.
Winnipeg(sf: 195) başlığındaki yazı, adını Kanada’daki şehir adından almıyor. İspanya Hükümeti üyelerinin kiraladığı gemi adından alıyor. Neruda, bu anısında İspanyol Göçmenleri Şili’ye getirmek için yaptıklarını anlatır. Bu uzun yazı iç karartıcı da olsa yaşanmışlıklardan soğurulduğu için acıtıcı, ama gerçek. Avrupa üzerine çökmeye başlayan güvensizlik bulutları, her an siyanür yağmurlarına dönüşebilecekti. Bombardıman korkusuyla konsolosluk yaptığı yedi milyonluk şehrin ışıkları sönüyordu geceleri. Çabaları boşunaymış gibi yeni topraklarda olmasına rağmen yalnızdı sanki. Kentler görüyordu, insansız boş kentler… Fabrikalar sadece silahlar üretiyorlardı… Tellerinden şarkılar yerine kanlar yükselen İspanya gitarlarına ilk kurşunlar atıldığında, onun şiiri bir hayalet gibi sokaklarda dolaşıyordu. Bunları ve başka düşüncelerini acılı cümleler kurarak aktaran Neruda, buradaki anılarını;
“Ayaklarımız yeryüzüne basıyor. Bu kalıcı topraklarda yürüyeceğiz. Biz sırrı aramıyoruz, sır biziz. Şiirlerim sonsuza kadar yayılmış bir dünyanın parçası oluyor, giz dolu bir bitki dünyasının basamaklarını çıkıyor, apaydınlık günlerde güneş hayalleriyle konuşuyor, yeryüzünün sırrı içinde madenlerin gizlenmiş olduğu mağaralar arıyor, insan ile güz arasındaki unutulmuş ilişkileri ortaya çıkarıyor. Etrafı saran sisler kararıyor ve arada sırada korkunun çıkardığı parlak şimşeklerle aydınlanıyor. Artık eskimiş ve bilinen sözlere dayanmayan yepyeni bir bina yükseliyor, şiirimin en gizli öğelerinden yeni bir kıta oluşuyor. Bu yeryüzünün toplumları, sır dolu kıyıları, yatıştırdığım köpükleri, gezip dolaştığım büyüklüğü ile hüzünlü ve içine kapanık yıllar yaşamıştım,”(sf: 199) cümleleriyle noktalar.
Bozkır’daki (sf: 226) uzun yazısında Neruda, Santiago’ya 1943’te geri dönmesini anlatır. Lüks bir yaşamı da anlatan, o dönemin moda deyimiyle ‘ya Cadillaclar ya da ayakkabısız ve okulsuz insanlar’dan yana olacaktır. O, ikincileri seçer. Bunu da şöyle dillendirir:
“Benim şiirim ve hayatım bir nehir gibi akıp gitmiştir. Şili’nin yüksek dağları arasındaki derin vadilerde dünyaya gelen ve denizlere kavuşmaya çalışan bir nehir gibi. Suların üzerinde yüzen her şeyi götürmüş, coşkunluğu kabul etmiş, sırları günışığına çıkarmış ve halkın yüreğine giden bir yol açmıştır kendine.
Ben ıstırap çektim ve savaştım, ben sevdim ve şarkılar söyledim. Dünya bölünürken ben yendim ve yenildim, ekmeğin ve kanın tadına vardım. Başka ne arzular bir şair? Ağlamaktan öpmeye, yalnızlıktan kalabalığa kadar bütün duygular şiirimde kanat çırpmış, onun içinde yaşamıştır. Ben şiirim için yaşadım, şiirimle savaşlar verdim. Eğer kelebeğin konduğu çiçekteki tozlar kadar uçucu armağanlar kazanmışsam, içlerinde biri vardır ki, birçok şair beni kıskanacaktır, çünkü bu armağan erişilmesi güç bir armağandır. Estetiğin güç öğretileri ve yazılı sözlerin lâbirentinde yaptığım araştırmalardan sonra halkımın şairi olmuştum. Benim kazandığım en büyük armağan işte buydu. Mısralarımla dolu kitaplarım değil. Lota’nın kömüründen, yerin yedi kat dibindeki ocaklardan, toprağın içine giren dimdik galeriler- den, sanki cehennemden geliyormuş gibi, yaptığı berbat isten suratı bitkin, tozdan gözleri kırmızı bir adamın yeryüzüne çıkıp da, yarıkları ve nasırları ile kuru bozkır topraklarını andıran o elini uzatarak, sana: ‘Seni çoktandır tanıyorum ben, kardeş!’ dediği ve gülümsediği anda en büyük armağanı almış gibi olursun… Benim şiirimin aldığı defne dalından taçtır bu. Acımasız o bozkırlarda, topraktaki delikten çıkan işçinin sözleri. Rüzgârlar, geceler ve Şili’nin yıldızları bu insanlara şöyle seslenmektedir: ‘Sizler yalnız değilsiniz, bir şair acılarınız biliyor!”(230/231)
Şiir(sf: 334) başlığı altında da, Neruda; şairlerin, kitapların çokluğundan, okurun azlığından yakınır. Sanki günümüzdeki bir durumu ve serzenişi anlatır gibi adeta. Yazısının sonunda da der ki:
“Yaban ülkelerin bitkisi gibi… Onu büyüteyim istiyorum… Anlıyorsun beni değil mi, Frazer? Zira böyle giderse şairler bundan sonra yalnızca öteki şairler için eser yayınlayacak… Her biri kendi şiir dergiciğini çıkarıp ötekilerin cebine koyacak… Son şiirini ötekinin tabağına bırakacak… Quedo, günün birinde şiirini bir kralın peçetesi altına bırakmıştı… Böylesi hiç değil zahmete değer… Ya da şiiri parlak güneş altında bir alana bırakmak… Yoksa insan yığınlarının ellerinde parçalansın, lime lime olsun mu?..
Fakat şairlerin şairler için yayınlaması beni heyecanlandırmıyor, yüreklendirmiyor… Kaçıp doğuya sığınmağa iteliyor. Bir kayaya, bir dalgaya sığınmağa iteliyor. Yayınevlerinden uzaklara, basılı kâğıtlardan uzaklara… Şiir uzakta, okurlarla bağlantısını yitirdi. Bunu yeniden kazanması gerekiyor… Karanlıklarda yol alması, insanların kalpleri, kadının gözleri, yollarda bilinçsiz kişilerle karşılaşması gerekiyor. Belirli yarı uykulu anlarda, ya da yıldızlı gecelerde tek tek bir mısra aranan kişilerle… Böylesine önceden kestirilemeyen bir konukluk, her yolun, okunmuş her şeyin, öğrenilmiş her şeyin yorgunluğuna değer… Tanımadıklarımız arasında kendimizi yitirmeliyiz ki, onlar da yollarda bizleri okusunlar… Bin yıldır hep o aynı ormanda yaprakların düştüğü kumlarda… Ve ortaya koyduğumuz şeyi sevip okşayarak bağrımıza basmalıyız… İşte ancak o zaman gerçekten şair oluruz. Şiir o şeyde yaşayacaktır.”(sf: 335)
Neruda, dili çok önemser. Kendi bedenimizle dil arasında bir yakınlık kurulmadan ömür boyu bir dille yaşanamayacağını söyler. Anadilin köprü ayaklarıyla yakınlaşabilmemiz, dilimizle her yönüyle içli dışlı olmamızın sonucu olacaktır. Çünkü konuşulan dilin boyutları başkadır. Yazı diliyse umulmadık değişiklikler kazanır, dil bilincimizle orantılı olarak. Dili, giysinin kolları, yamaları, tellemeleri, kan ve ter lekeleriyle kullanmanın üstesinden bir şair gelebilir ancak; ona göre. Bu yüzden de kendini aşmak konusunda da kendisiyle yarışır adeta. Kendisini genişletmeye çaba göstermiş hep. Kıtasının bir başka şairi olan Walt Whitman’ı örnek aldığını belirtir bu konuda. Kendi malzemeleriyle bildiği gibi çalışır, kimseleri taklit etmez. Ben duyguları, insanoğlu, kitaplar, olaylar ve savaşlarla beslenen doymazın biri olduğuna vurgu yapar. Eylemci bir şair olarak kendi batışıyla da savaşmış pes etmemek için. 342. Sayfadaki Kısa ve Uzun Şiirler başlığı altında şöyle der:
“Gerçekçiliğe gelince, şiir söz konusu olunca, gerçekçilikten nefret ederim, diye bir şey aklımın köşesinden geçmez… Gerçekçi olmayan şair ölür. Fakat yalnız gerçekçi olan şair de ölür. Sadece akla aykırı yazan şair, kendisince ve sevgilisince anlaşılır ancak. Bu da oldukça umut kırıcı… Sadece akılcı olan şairi eşekler bile anlar. Ama bu da epey hüzün verir.(…) Şairlik mesleğinin kötüye kullanıldığı da olur elbette. Öylesine çok yeni şair ve yeni yetişme kadın şair ortaya çıkıyor ki, yakında hepimiz şair olacağız ve okur da hiç kalmayacak. Okur aramak için keşif heyetleriyle yola çıkmak, çöllerden geçmek ya da uzay gemileriyle evreni bir baştan öte başa dolaşmak gerekecek.
İnsanın en eski eğilimi şiirdir. Din törenleri ve duaları şiirden doğdu. Dinlerin çekirdeğinde de şiir var. Şair bunu doğanın belirtileriyle- kendinin bildi. İlk çağlarda bu tanrı görevini korumak için dediler kendilerine. Günümüzün şairi ise şiirini haklı göstermek sokağın ve insan yığınlarının kendisine uzattığı belgeyi benimsiyor. Günümüz halkçı şairi din adamlarının en eskisidir. Eski zamanlarda karanlıklarla anlaşma yapardı. Günümüzde ise ışığın yerini göstermek zorunda.”(sf: 342/343)
Neruda, özgünlüğe inanmaz. Özgünlüğü, baş döndürücü uçurumun derinliklerinden çağımızın bulup çıkardığı tanrıcıklardan biri görür. Dilde, biçimde kişiliğe, sanatta her anlamda yaratıcılığa inanır. Çileden çıkarıcı görürü özgünlüğü ve modern bir icat ve seçim palavrası olarak değerlendirir. Ona göre şair içselleştirdiklerini de yazabilir, sipariş edilenleri de… Eski çağların büyük eserleri titizlikle belirlenmiş siparişlerin sonucu meydana getirildiğini söyler. Bu yüzden bir şair, bir üniversite, ya da sendika için, komisyonlar ve meslekler için yazmakla özgünlüğünü yitirmez. Büyülü esinlenme ve şairin Tanrıyla ilişkisi saçmalıktır. Özgünlük (sf: 344) başlığı altında bunları dile getirir.
Yaşadığı sürece pek çok ünlü siyasetçi, şair, ressam, yazar ve aydınla tanışan; kişisel dostluklar kuran Neruda, Fidel Castro ve Che Guevera (14 Haziran 1928, Rosario, Santa Fe, Arjantin- 9 Ekim 1967 (39 yaşında), La Higuera, Santa Cruz Departmanı, Bolivya) ile de tanışır ve görüşür. 379. sf’daki Eleştiri ve Kendi Kendini Eleştiri başlıklı uzun açıklamasında gerçekten de özeleştiri yapar Neruda. Nerdeyse tüm şiirleri Türkçeleştirilen şair bir isteği, belki dediği gibi içselleştiremediğinden yazamadı. O kişi de Che. Olayı şöyle açıklar:
“Resmi bir cinayet geçen yılın korkunç bir olayıydı. Che Guevera`nın Bolivya’da kötülerin kötüsü öldürülüşü. Ölümünü bildiren haberler kutsal bir soğuk ürperti gibi, dünyayı dolaştı. Yürekli ve acıklı hayatı üzerine hep bir ağızdan sayısız türküler söylendi. Bütün enlemlerde mısralar yazıldı. Büyük acıyı her zaman pek başarılı dile getirmeseler de… Kübalı bir edebiyatçıdan telgraf aldım. Bir şiirle katkımı dileyen… Bugüne kadar yazamadım… Sanırım böyle bir eleji ağıt için ya hemen bir protesto, ya da acı veren olayın derin yankısı gerekli. Bu şiiri bir süre düşüneceğim. Kafamın içinde ve kanımda olgunlaşıncaya kadar… Büyük gerilla önderi Che Guevera’nın günlüğünde adı geçen tek şair olmam beni heyecanlandırıyor. Che bir tarihte Sierra Maestra’nın alçak gönüllü ve ilk sakallısına benim “Büyük Türkü” şiirimi sık sık okuyuşunu çavuş Retemar’ın yanında bana anlatışını hatırlıyorum. Che’nin günlüğünde benim Bolivar için Türkü’ şiirimden esinlenerek yazılmış bir mısra vardır: ‘…sen yürekli bir yüzbaşının küçük cesedi…’”(sf: 386)
Bu bir çelikli gibi görünebilir, ama öyle değil; kanında ve kafasında olgunlaştıramamak ya da yazacağı ile kendisinden beklenileni karşılayamama gibi pek çok neden yüzünden, olabilir demek isterim.
Sonuç yerine
Yurttaşlarına hizmetlerinin bilincindeydi Neruda, bunu anılarında dile getirmiş. Gençliğinde ona açlık kadavrası diyen de olmuş. Kendisini varlıklı diye tanıtarak düşmanlık etmek isteyen de… Böylesine varlıklı değilim ama onların sinirleri bozulsun diye pek çok zengin olayım isterdim, diye de yazmış.
Mısralarını ölçüp bunları küçük parçalara böldüğünü, ya da aşırı uzattığını ispatlamak isteyenler de olmuş maalesef. Fakat hiç önemsememiş. Öyle ya, kim karar verecek, dizeler daha kısa, daha uzun, daha ince, ya da daha kalın olmalı, diye? Daha sarı, ya da daha kırmızı olsun, diye? Şiiri yazan şair kestirir bunu. Şiirin onay mercii varsa o da şairin kendisi sadece. Soluğuyla, kanı, bilgisi, ya da bilgisizliğiyle bunu kestirir. Çünkü bütün bunlar şiirin günlük ekmeğine katık olur ancak.
Şiir çalışmalarının dokusu niteliğindeki kitaptan hoşlanırmış. Edebiyat ortamlarından da… Kitapların sırt yazılarından bile… Fakat edebiyat okulu etiketlerinden hiç hoşlanmazmış. Okulsuz ve sınıflandırılmamış kitaplardan yanaymış hep. Hayatta olduğu gibi… “Olumlu kişi”yi, Walt Whitman’da ve Mayakovski’de severmiş Neruda. Amerikalı Whitman’ın ya da Sovyet yurttaşı Mayakovski’nin iç savaşın aşırı hareketli siperlerinde bulduğu olumlu kahraman’dan hoşlandığı gibi Lautreamont’un yaslı kahramanına da, Laforgue’nin saygıdeğer kişisine ve Charles Baudelaire’in ‘olumsuz’ askerine de yer varmış yüreğinde. Yaratıcılığın bu elma yarısından kopmamaya dikkat etmemiz, yoksa yüreklerimizin ikiye bölebileceğini söylemiş. Var oluşumuzu kaybedebilirmişiz ona göre. Şairler için sokak-ta, ışıkta ve gölgede bir yerleri olmalıymış. Çünkü şiirin onuru, sokağa gitmek, şu ya da bu mücadeleye katılmak…
Ezcümle: Neruda alanların, sokakların, dolayısıyla da direnişlerin, dirilişlerin, kavganın ve de mücadelelerin şairi; dilden dile, ülkeden ülkeye dolaşması, okunması ve yazdıklarıyla yaşaması da bu yüzden sanırım.
