Bir filmin erkek egemen düzeni eleştirmeye çalışırken aynı bakışı yeniden üretmesi mümkün mü? Bu yıl 63. Antalya Altın Portakal Film Festivali’nde izlediğim bazı filmler bana özellikle bu soruyu sordurdu.
Örneğin Ferit Karahan’ın Cinlerin Düğünü. Başlangıçta erkek egemen aile yapısına yönelik güçlü bir eleştiri izleyeceğimi düşünmüştüm. Ancak film ilerledikçe kadın karakterlerin konumlandırılışını ve onlara yönelen bakışı sorunlu buldum. Sonrasında okuduğum bazı olumlu eleştiriler de beni şaşırttı.
Elbette her film feminist olmak zorunda değil. Kadın düşmanlığını anlatmak da bir filmi kadın düşmanı yapmaz. Ancak kadının nesneleştirilmesini göstermekle onu yeniden nesneleştirmek arasında önemli bir fark var. Benim sinema anlayışımla mesafe koyduğum yer de tam burası.
İkinci uzun metrajını hazırlayan bir yönetmen olarak kameranın nerede durduğuyla, kime nasıl baktığıyla ilgileniyorum. Sinema üzerine yazarken de tanışıklıklardan ve beklentilerden bağımsız, kendi seyir deneyimimin peşinden gitmek istiyorum.
Antalya’da izlediğim pek çok film arasından bu kez ikisini seçtim: Ragıp Türk’ün Taş ve Tüyü ve Andrey Zvyagintsev’in Minotoru.
Biri ilk uzun metrajını çeken bir yönetmenin filmi. Diğeri, görüntüleri ve hikâyeleri sinema derslerinde incelenebilecek kadar güçlü bir ustanın eseri.
Biri çocuğuna kavuşmaya çalışan yoksul bir annenin, diğeri karısının kendisini aldattığını öğrenen güçlü bir erkeğin hikâyesi.
İki filmde de beni etkileyen, karakterlerin ne yaşadığından çok, yönetmenlerin onlara nasıl baktığı oldu.
Taş ve Tüy: Bir annenin yeterliliğine kim karar verir?
Ragıp Türk’ün Taş ve Tüy filminin merkezinde Nazire var. Cezaevinden çıktıktan sonra yetiştirme yurdunda bulunan oğlu Uğur’u yanına almaya çalışan bir kadın. Ancak bunun için düzenli bir işi ve çocuğuyla yaşayabileceği uygun bir evi olması gerekiyor.
Kâğıt üzerinde oldukça makul görünen koşullar.
Peki, bunları sağlayacak ekonomik imkânlardan yoksun bir kadın ne yapabilir?
Nazire’nin hurdacılık yapan arkadaşı Selami’nin yardımıyla bir ev ve iş düzeni kurmaya çalışması, filmin toplumsal meselesini oluşturuyor.
Burada yoksulluk yalnızca ekonomik bir durum değil; insanın anneliğinin, güvenilirliğinin ve toplumsal yeterliliğinin ölçüldüğü bir zemine dönüşüyor.
Devlet çocuğu korumak istiyor. Anne çocuğuna kavuşmak istiyor. İki tarafın da haklı gerekçeleri olabilir. Ancak bu gerekçeler karşı karşıya geldiğinde en ağır bedeli en az imkâna sahip olan ödüyor.
Ragıp Türk’ün filminde sevdiğim şey, Nazire’yi kutsallaştırmaması. Onu kusursuz bir anne ya da yalnızca acınması gereken bir kadın olarak anlatmıyor. Hatalarıyla, çaresizliğiyle, hayatta kalma çabasıyla var olmasına izin veriyor.
Melda Tuzluca’nın oyunculuğu da bu yaklaşımı güçlendiriyor.
Filmin mekân dünyası özellikle başarılı. Hurdanın, atığın, geçici çözümlerin arasında kurulan hayat yalnızca yoksulluğun görsel karşılığı değil; karakterlerin hayatta kalma biçiminin bir parçası.
Bir de kaybolan köpek meselesi var.
Varlıklı bir ailenin kaybolan köpeği için biçilen para ödülünün Nazire’nin hayatına dolanması, filmin sınıfsal karşıtlığını çok iyi anlatıyor. Bir yerde kaybolan bir hayvanın bulunması için ortaya konulan para, başka bir yerde bir annenin çocuğuna kavuşmak için ihtiyaç duyduğu imkânlarla karşı karşıya geliyor.
Üstelik bu durum Nazire için yalnızca bir fırsata dönüşmüyor; giderek yeni bir çıkmazın da parçası oluyor.
Birilerinin kaybını telafi etmek için kolaylıkla ayırabildiği para, başka birinin hayatını yeniden kurabilmesi için neredeyse ulaşılmaz bir imkân.
Ragıp Türk bu sınıfsal karşıtlığı uzun uzun açıklamaya ihtiyaç duymuyor. Hikâyenin içinde kendiliğinden görmemizi sağlıyor.
Filmde aklımda kalan sahnelerden biri de Ersin Erçin’in canlandırdığı devlet görevlisinin sahnesiydi.
“İnsanı yaşatacaksın ki devletimiz yaşasın” derken farkında olmadan yaşlı bir kadının ölümüne neden olması, filmin bütün meselesini birkaç dakikada özetliyor.
Bir yanda insanı yaşatmayı ilke edinen devlet söylemi, diğer yanda o söylemin içinde görünmez hâle gelen insan.
Filmde bazı oyunculara koçluk da yapan Ersin Erçin, tek sahnelik performansında karakterin temsil ettiği zihniyeti karikatürleştirmeden görünür kılıyor. Oyunculukla dramatik durumun bu kadar iyi örtüştüğü sahneler kolay unutulmuyor.
Özgür Meriç’in Selami performansını da başarılı buldum. Nazire’ye yardım etmeye çalışan, kendi sıkışmışlığına rağmen onun yanında duran bu karakterin duygusal dünyasını abartmadan taşıyor.
Selami’nin filmin ilk bölümünde hapse girmesi, filmin ortalarına doğru çıkması ve ardından yeniden cezaevine dönmesi de dikkat çekici. İçeri girip çıkması, yaşadığı coğrafyada ve toplumsal koşullarda bu döngünün ne kadar kolay sıradanlaşabildiğini düşündürüyor.
Ragıp Türk bunu büyük bir dramatik kırılma gibi sunmuyor; Selami’nin hayatındaki sürekliliğin bir parçası olarak gösteriyor.
Selami’nin arkadaşı Mami’yi canlandıran genç oyuncu Onur Gözeten de ayrıca dikkatimi çekti. Nazire’ye yardım eden, zamanla ona biraz daha yaklaşmaya çalışan karakterinde doğal bir enerji var. Kamera önünde rahat ve inandırıcı. Ekrana çok yakışıyor; ileride başka işlerde de görmek isterim.
Taş ve Tüyün ilk uzun metrajını çeken bir yönetmenin filmi olmasına rağmen böylesine ölçülü bir anlatı kurabilmesini değerli buluyorum. Nazire’nin yaşadıklarını daha fazla dramatize etmek mümkünken Ragıp Türk karakterlerine güvenmeyi tercih ediyor.
Minotor: Bir evlilikten savaşın ahlakına
Andrey Zvyagintsev’in Minotoru ise bambaşka bir dünyada geçiyor.
2022 yılında, Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinin başladığı dönemde, ekonomik gücü ve toplumsal konumu olan iş insanı Gleb’in hayatını izliyoruz.
Bir yandan karısı Galina’nın kendisini aldattığını öğreniyor, diğer yandan devletin savaş için asker sağlama baskısıyla karşı karşıya kalıyor. Şirketindeki çalışanlar arasından savaşa gönderilecek insanların belirlenmesi bekleniyor.
Zvyagintsev bu iki hikâyeyi paralel ilerletiyor.
Bir tarafta evliliğinin kontrolünü kaybetmeye tahammül edemeyen bir erkek, diğer tarafta başka insanların hayatları üzerinde karar verme gücünü elinde bulunduran aynı adam.
Bir yanda kıskançlık ve sahiplenme, diğer yanda savaş ve devlet otoritesi.
Film, Claude Chabrol’un La Femme infidèle filminden hareket ediyor. Ancak Zvyagintsev, evlilikte sadakatsizlik üzerine kurulu bu hikâyeyi savaşın ve toplumsal çürümenin içine yerleştirerek kişisel bir çatışmayı daha geniş bir ahlaki sorgulamaya dönüştürüyor.
Bir erkeğin aldatılmış olması, onun uyguladığı şiddeti haklı çıkarabilir mi? Kendi hayatındaki kontrolü kaybetmekten korkan biri, başka insanların hayatları üzerinde neden bu kadar kolay karar verebilir?
Zvyagintsev’in sinemasında sevdiğim şey, bu soruları büyük politik söylevlerle anlatmaması.
Leviathanda da gördüğümüz gibi, devletin ve iktidarın insan hayatına müdahalesini yalnızca kurumlar üzerinden değil, insanların birbirleriyle kurdukları ilişkiler üzerinden de gösteriyor.
Mikhail Krichman’ın görüntü yönetimi, Zvyagintsev’in sinemasından tanıdığımız kontrollü kadrajlarla birleşiyor. Geniş mekânlar, mimari, boşluklar ve karakterlerin birbirlerine uzaklığı hikâyenin psikolojisini taşıyor.
Bazen bir odanın büyüklüğü, içinde yaşayan insanların yalnızlığını daha da görünür kılıyor.
Gleb’in büyük ve düzenli eviyle Nazire’nin sahip olmaya çalıştığı ev arasında ilginç bir karşıtlık var.
Nazire için ev, anneliğini kanıtlamasının koşulu.
Gleb içinse sahip olduğunu düşündüğü hayatın ve iktidarın bir parçası.
Birinde erişilemeyen güvenlik, diğerinde kaybedilmesine tahammül edilemeyen kontrol duygusu.
Minotorda kadın karakter Galina’ya yaklaşımı da önemsiyorum.
Film esas olarak Gleb’in hikâyesi. Galina’ya onun kadar yaklaşmıyoruz. Ancak yönetmen, erkeğin aldatılmış olmasını şiddetin ahlaki gerekçesine dönüştürmüyor. Kadını yalnızca cezalandırılması gereken bir karakter olarak konumlandırmıyor.
Bir erkeğin incinmişliğini anlamak, onun davranışlarını haklı bulmak anlamına gelmiyor.
Zvyagintsev bu mesafeyi koruyor.
Filmin benim için ayrıca sevindirici bir tarafı da ortak yapımcıları arasında Yusuf Aslanyürek’in bulunmasıydı.
Yusuf’u daha önce çeşitli sinema etkinliklerinden ve yapımcılık çalışmalarından tanıyordum. Anonstaki idari yapımcılığının ardından, Berlin’de sevgili arkadaşım Banu Sıvacı’nın Günyüzü filminde de yollarımız kesişti. Yusuf bu filmde yapımcılığın yanı sıra görüntü yönetmenliğini de üstlenmişti.
Andrey Zvyagintsev’le kurduğu dostluğun böylesine önemli bir uluslararası ortak yapımda karşılık bulması sevindirici. Her ne kadar Yusuf Aslanyürek görüntü yönetmenliğini çok sevse de anlaşılan yapımcılık da onun peşini kolay kolay bırakmayacak.
Peki, kamera kimin yanında?
Taş ve Tüyde Ragıp Türk, Nazire’nin yanında duruyor ama onun adına konuşmuyor.
Minotorda Zvyagintsev, Gleb’in dünyasının içine giriyor ama onun ahlaki gerekçelerini benimsemiyor.
İki film kadın karakterlerine aynı ölçüde alan açmıyor. Ancak ikisi de kadınların yaşadıklarını erkeklerin haklılığını ya da mağduriyetini kanıtlamak için kullanılan araçlara dönüştürmekten kaçınıyor.
Bir süre önce Mesele121’de yayımlanan Hafızayla Kafayı Bozan Bizlere: Hafıza Giderken Geriye Ne Kalır? başlıklı yazımda, Lance Hammer’ın Queen at Sea filmi üzerinden insanı korumak için oluşturulan prosedürlerin bazen insan hayatının karmaşıklığı karşısında nasıl yetersiz kalabildiğine değinmiştim.
Taş ve Tüy aynı soruyu annelik ve yoksulluk üzerinden yeniden düşündürdü. Minotor ise gücün ve otoritenin en özel ilişkilerimize kadar nasıl uzanabildiğini gösterdi.
Festivaldeki ödül dağılımını da büyük ölçüde yerinde buldum. Bazı filmlerin daha gösterimlerinden önce öne çıkarıldığı, kimi beğenilerin neredeyse empoze edildiği ortamlara alışkınız. Bu kez kendi değerlendirmelerimle jürinin tercihleri önemli ölçüde örtüştü.
Taş ve Tüyün En İyi Film ve En İyi Senaryo dâhil altı ödül kazanmasını, Yeşim Ustaoğlu’nun Artakalan ile En İyi Yönetmen ödülüne değer görülmesini özellikle sevindirici buldum.
Yeşim Ustaoğlu ve Reha Erdem gibi kendilerine özgü görüntü ve anlatı dilleri kurmuş yönetmenlerin sinemamızdaki yerini ayrıca önemsiyorum.
Artakalanın görüntüleri kadar ses tasarımı ve müzikleri de hâlâ zihnimde. Bazı filmlerin görüntüleri, bazılarının sesleri bizimle kalır. Yeşim Ustaoğlu’nun filmi benim için ikisini birden başardı.
Bu nedenle Ulusal Uzun Metraj Jüri Başkanı Derviş Zaim’in ödül töreninde ses tasarımı, makyaj, kostüm, dijital efekt ve oyuncu seçimi gibi alanların da ayrı kategorilerde değerlendirilmesini önermesini kıymetli buldum. Jürinin Artakalanın ses tasarımını ve Hakikatin Ölümünün makyaj çalışmalarını ayrıca anması, sinemanın kolektif emeğini görünür kılması açısından önemliydi. Derviş Zaim başkanlığındaki jüriyi bu yaklaşımı için takdir ediyor, kendi adıma teşekkür ediyorum.
Ragıp Türk’ün ödül konuşmasında Yeşim Ustaoğlu’nu bir sette gözlemlemesinin yönetmen olma kararındaki etkisini anlatması da gecenin güzel anlarından biriydi. Yıllar önce bir yönetmenin başka bir yönetmene verdiği ilhamın aynı ödül töreninde karşılık bulması hoş bir tesadüftü.
Birinde çocuğuna kavuşmaya çalışan bir annenin, diğerinde kendi hayatı üzerindeki kontrolü kaybetmeye tahammül edemeyen bir erkeğin hikâyesi var. İki yönetmen de karakterlerini kolayca yargılamadan, davranışlarını belirleyen koşulları görmemizi sağlıyor.
Sinemanın politik tarafı, ne anlattığı kadar nasıl gösterdiğinde de ortaya çıkıyor. Kadına yönelik şiddeti ya da erkek egemen düzeni anlatmak tek başına eleştirel bir tutum değil; kameranın kimin bakışını benimsediği de belirleyici.
Çünkü bir kadını anlatmak, onun başına gelenleri göstermekten ibaret değil.
Bazen asıl mesele, ona bakarken kendi bakışımızı da sorgulayabilmek.
