Yalınayak araştırmacılar için el kitabı

Sven Lindqvist’in 1978 yılında İsveç’te yazdığı Gräv där du står (Durduğun Yeri Kaz) adlı kitap, yaklaşık yarım asır sonra Türkçe yayımlandı. Kitabın İngilizce çevirisi (Dig Where You Stand) için de 45 yıl beklenmişti. 2023’te İngilizce okuyucuyla buluşan bu kitap, şimdi Türkçe baskıyla bir başka coğrafyaya daha taşındı.

İsveççeden Cüneyt Serdar Ataker’in çevirdiği, Aziz Çelik’in sunuş yazısını kaleme aldığı eserde Lindqvist 30 farklı alanda “yalınayak araştırmacılar” olarak adlandırdığı işçiler için detaylı bir el kitabı sunuyor.

Durduğun Yeri Kaz, Lindqvist’in 30 farklı alanda “yalınayak araştırmacılar” olarak adlandırdığı işçilerin yaptıkları işi, çalıştıkları şirketi, yaşadıkları beldeyi, okudukları okulu araştırmaları için detaylı bir rehber niteliğinde. Kitap İsveç’te ve Kuzey Avrupa’da geniş bir etki yaratmıştı. İsveç’te 1975-1985 arasında hızla büyüyen ve kitabın önerisini esas alan Kazı Hareketi (Grävrörelsen), “yalınayak araştırmacı” olarak nitelendirilen on binlerce katılımcıyı harekete geçirmiş ve İskandinavya’nın ötesine geçerek Almanya ve İngiltere’de benzer hareketlere ilham vermişti.

Lindqvist’in kitabı, işçilerin kendi işyerlerini araştırıp tarihini yazmasına odaklanmış; bu sayede işçilerin hem patronların hem de akademik araştırmacıların otoritesine meydan okuyabileceğini savunmuştur. “Yalınayak araştırmacı” imgesi akademik merdiven ve unvanların dışında, sıradan insanın kendi deneyiminden ve çevresinden hareketle yürüttüğü araştırma pratiğini çağrıştırıyor. Çalışanların kendi mesleklerini ve sosyal çevrelerini belgeler ve kaynaklar aracılığıyla nasıl inceleyebileceklerini açıklayan bir metodoloji sunan kitap, şirketten, sendikaya; kütüphaneden belediyeye, mektuplardan mahkeme kayıtlarına kadar pek çok alanda somut bir araştırma kılavuzu niteliğinde.

Sven Lindqvist

Sven Lindqvist, üniversite eğitimini Stockholm’de tamamladı. Lisans tezini İsveçli şair Vilhelm Ekelund hakkında yazdı. 1960’tan 1961’e kadar İsveç’in Pekin büyükelçiliğinde kültür ataşesi olarak görev yaptı. 1979 yılında Uppsala Üniversitesi’nden fahrî doktor unvanı aldı ve 1990 yılından itibaren bu üniversitede fahrî profesör olarak görev yaptı. Çok seyahat etti ve bu seyahatleri yayınlarının temelini oluşturdu; diğerlerinin yanı sıra Dagens Nyheter için yazdı. Lindqvist, Latin Amerika, Çin ve Afrika hakkında emperyalizm, sömürgecilik, ırkçılık ve savaş gibi konuları tekrar tekrar ele aldığı, çoğu belgesel niteliğinde 30’dan fazla kitap yazdı.

Eşiyle birlikte yazdığı Kina inifrån (Türkçe: Yakından Çin: Mao’nun topraklarında 2 yıl) ve 1967’de yayınlanan Myten om Wu Tao-tzu (Wu Tao-tzu Hakkındaki Efsane) adlı kitapları ortaya çıktı; bu kitaplar “Doğu kolektivizmi ile Batı bireyciliğini karşılaştıran gevşek bir gözlemler, düşünceler ve edebi analizler dizisi”dir.

Gräv där du står (1978, Türkçe: Bastığın yeri kaz. Kişinin kendi tarihini araştırması için el kitabı) başlıklı kitabı, İskandinavya’da birçok insanı yerel ve kişisel tarihlerini araştırmaya teşvik eden tarih atölyesi hareketinin doğmasına neden oldu.

Nu dog du, Terra Nullius ve Avsikt att förinta başlıklı eserlerine ırkçılığa karşı yazdı. Özellikle Utrota varenda jävel (Türkçe: Karanlığın kalbinden) başlıklı kitabında. Başlığını Joseph Conrad’ın (Karanlığın Kalbi: Avrupa soykırımının izinde Afrikalı bir seyyah) kitabındaki “Tüm vahşileri yok edin!” sözünden alan, sömürgeci güçlerin adaletsizliğine karşı yazmış ve soykırım ile ilişki kurdu. Kitap 15 dile çevrildi ve içeriği Fransa ve İsveç’te sahne için dramatize edildi.