Yaşamaya Mecbursun: Bir Türkiye masalı

Caner Kaya’nın yönettiği Yaşamaya Mecbursun, Bulutsuzluk Özlemi’nin hikayesini merkezine alıyor. Film, aynı zamanda Türkiye’nin son kırk yılını müzik üzerinden okuyan bir anlatı kuruyor.

Fikir, bir konser sırasında ortaya çıkan kişisel bir merakla başlıyor. “Bu hikayeden film olur mu?” sorusu zamanla büyüyor. Ve bir projeye dönüşüyor.

Yüzlerce saatlik konser kaydı ve dönem görüntüsü bir araya geliyor. Bu materyal, anlatının yönünü değiştiriyor. Film yalnızca bir grubun tarihine değil, Türkiye’nin politik ve kültürel hafızasına da açılıyor.

Film, bir konser gibi ilerliyor. Ritmini müzik belirliyor. Sonuç olarak Yaşamaya Mecbursun, kişisel bir fikrin büyüyerek kolektif bir hafızaya dönüştüğü bir belgesel olarak öne çıkıyor.

“Yaşamaya Mecbursun” belgeselinin fikri ilk kez nasıl ortaya çıktı?

Ben bu projeyi yaklaşık üç sene önce düşünmeye başladım. Yine bir Bulutsuzluk Özlemi konserindeyken böyle bir belgesel neden yok, yapılabilir mi, acaba ben yapabilir miyim diye düşünerek başladı her şey. Fakat bu sektörde olanlar bilir, her masada, her akşam bir film çekilir, sabah olunca da unutulur, bir şey yapılmaz. Ya da yeterli hazırlık olmadan yola çıkılır ve bir yerde işler tıkanır. Bu yüzden kendime zaman tanıdım yavaş yavaş aldığım notlar, yaptığım araştırmalar bir noktaya geldi ve filmin ilk dosyasını yazdım.

Nejat Yavaşoğulları ile ilk temasın nasıl bir bağlamda gerçekleşti? Bu karşılaşma belgeselin fikrini nasıl etkiledi?

Nejat abiyle daha önce birkaç kez karşılaşmıştık, benim için çok heyecan verici olsalar da o bunları hatırlamıyor elbette. İlk gerçek temasımız dosyamı hazırladıktan sonra oldu. Kendisinden bir randevu istedim, bir konser öncesi kuliste buluştuk ve yapmak istediklerimi anlattım.

Daha önce başkalarının da bunu denediğini fakat muhtemelen yukarıda saydığım sebeplerden gerçekleşmediğini anlattı. Ben yine de bana bir yeşil ışık yakmasını istedim ve çalışmalara gerçek anlamda başlamış oldum.

Bu fikir nasıl bir belgesel projesine dönüştü? İlk hedefin neydi ve süreç nasıl büyüdü?

Elimde bir dosya olması ve grubun da onayı bunun gerçekleşmesine yetmiyordu elbette. Önce bir ekibe ihtiyacım vardı. Görüntü yönetmenimiz Erdem Yılmaz’a konuyu açtım. O da çok heyecanlandı ve en başından beri projeye dahil oldu. Onun çektiği karelerle dosyamızı yeniledik. Sonrasında bir bütçe yapmam gerektiğini düşünerek arkadaşım yapımcı Aslı Filiz’e gittim. Aslında ben sadece bütçe için yardım istemişken proje onun da hoşuna gitti, Bir Film’e sundu ve Ersan Çongar’ın da sıcak bakmasıyla bir anda rüya gibi bir ekip kurmuş olduk.

Film neden kişisel bir anlatıdan kolektif ve tarihsel bir yapıya dönüştü?

Bunu belirleyen şey büyük ölçüde elimizdeki malzeme oldu. Özellikle arşiv büyüdükçe hikaye yön değiştirdi. Şarkılar, konser görüntüleri, dönem kayıtları… Bunlar sadece destekleyici şeyler değil, doğrudan anlatının omurgası haline geldi. Bir noktada şunu fark ettim. Bu artık sadece bir grup hikayesi değil, Türkiye’nin değişim hikayesi. Türkçe rock tartışmaları, 80 darbesi, Susurluk, Gezi, rock bar kültürü… Bunların hepsi zaten hikayenin içindeydi. Ben sadece bunları görünür hale getirdim.

Yine de başından beri hayal ettiğim bu filmin bir Bulutsuzluk Özlemi konserinde olma hissini izleyiciye yansıtmasıydı. Zira geçmişte kalmış bir şeyden bahsetmiyoruz, hala buradalar ve gerçketen sahnede harika çalıyorlar. Bu yüzden film 40. Yıl konseriyle açılıyor, arada geçmişten bir sürü durağa uğrayıp finalde de oraya dönüyor.

FİLM, KONSER GİBİ AKIYOR

Filmin duygusal tonunu nasıl kurdun? Seyircideki ağlama ve kahkaha tepkisi seni şaşırttı mı?

Açık söylemek gerekirse bu filmi insanları ağlatacak bir film olarak konumlandırmadım. Biz yapımcımız Aslı Filiz’le bazı sahneleri izlerken duygulanıyorduk. Ama bu bilinçli bir duygusal yönlendirme değildi. Yani burada ağlansın diye kurulmuş sahneler yok. Ancak seyircinin tepkisi çok farklı oldu. Beklemediğimiz yerlerde kahkahalar geldi. Bazı yerlerde de çok güçlü duygusal reaksiyonlar oluştu.

300 saatlik arşiv nasıl bir yapıya dönüştü? Kurgu süreci nasıl ilerledi?

Elimizde yaklaşık 300 saatlik arşiv vardı. Bunun büyük kısmı konser kayıtlarıydı. Ama bu sadece bir veri yığını değildi. Filmin ritmini, akışını ve hatta temposunu belirleyen şeydi.

Benim baştan kurduğum fikir şuydu. Bu film şarkılarla ilerleyecek. Yani bir konser gibi akacak. Şarkıdan şarkıya geçecek ve bu akış hiç kırılmayacak. Arşiv görüntüleri de bu yapıyı destekledi. Hangi dönem hangi şarkıya denk geliyorsa orada devreye girdi. Mesela 90’lar, 80’ler, stadyum konserleri… Hepsi şarkının ritmine göre yerleştirildi.

Film ne kadar önceden planlandı, ne kadar kurgu sırasında oluştu?

Aslında oldukça planlıydı. Çekime başlamadan önce yazılmış bir senaryo vardı. Hangi şarkıda ne anlatılacağı belliydi. Örneğin Şili’ye Özgürlük çalarken Şili darbesine gidiliyor, oradan 1980’e bağlanılıyor. Acil Demokrasi geldiğinde politik kırılmalar açılıyor. Yani iskelet önceden kurulmuştu. Kurgu sırasında sadece bu yapı güçlendirildi ve bazı geçişler rafine edildi.

Ama kurguda karşımıza çıkan sürprizler de oldu.

Mesela 1997’deki İdil konserini biliyordum ama Nejat abinin arşivinden bu konuda muazzam görüntüler çıkacağından haberim yoktu. Yani arşiv görüntüleri de filmi biraz şekillendirerek filmin akışını bulmasına yardım etti.

Belgeselin politik ve toplumsal katmanı nasıl oluştu? Bu bilinçli bir seçim miydi?

Ben bu hikayeyi başından itibaren sadece bir müzik belgeseli olarak düşünmedim. Türkçe rock meselesi, protest müzik tartışmaları, 80 darbesi, Susurluk, Gezi dönemi, rock bar kültürü… Bunlar zaten hikâyenin doğal parçalarıydı. Çünkü Bulutsuzluk Özlemi sadece bir grup değil, aynı zamanda bir dönemin tanığı. Benim yaptığım şey bunu üretmek değil, zaten var olan tanıklığı açığa çıkarmaktı.

“Zamansızlık” fikri senin kurduğun bir şey mi, yoksa süreç içinde mi ortaya çıktı?

Bu benim sonradan icat ettiğim bir şey değil. Daha çok zaten var olan bir durumun fark edilmesi. Çünkü grup hâlâ sahnede, hâlâ çalıyor ve aynı şarkılar hala bugüne temas ediyor. “Acil Demokrasi” gibi şarkılar 40 yıl önce yazılmış ama bugün hala aynı yere dokunuyor. Bu yüzden film aslında geçmişi anlatan bir nostalji değil. Devam eden bir hikâye ortaya çıktı.

“Yaşamaya Mecbursun” ismi neden filmin merkezine yerleşti?

Filmin adı baştan beri Yaşamaya Mecbursun idi. Bir dönem finali Sözlerimi Geri Alamam ile bitirmeyi düşünüyordum. Ama sonra onu eskiden yaptıkları gibi konserin (filmin) ortasında çalmalarının daha iyi olacağını düşündüm. Yaşamaya Mecbursun ise hem filmin duygusunu hem de yapısını daha iyi taşıyan bir isim oldu. Bir tür çerçeve gibi çalıştı.

Bu film senin neden önemli?

Bulutsuzluk Özlemi benim hayatım boyunca en sevdiğim grup oldu. Nejat Yavaşoğulları da benim için dünyanın en meşhur insanıdır. Ama bu kişisel hayranlığın ötesinde içinden geçtiği her döneme ayna tutan bir grup bu. Bu yüzden bu film biraz da bizim çocukluğumuzun belgeseli. Bizim yaşadığımız dönem, dinlediğimiz müzik, tanıklık ettiğimiz Türkiye… Hepsi burada birleşiyor.

YAŞAMAYA MECBURSUN!

“Türkçe rock yapılmaz” denilen bir dönemde yola çıkan Nejat Yavaşoğulları ve Bulutsuzluk Özlemi’nin 40 yıllık hikayesini anlatıyor.

Taksim’deki küçük sahnelerden dev stadyum konserlerine uzanan bu yolculukta grup, kent yaşamına, çevreye ve özgürlüğe dair şarkılarıyla bir dönemin sesi oluyor.

Müzisyenlerin ve tanıkların gözünden; zorluklara rağmen müziğin nasıl bir umut ışığına dönüştüğü ve gelecek nesillere nasıl ilham verdiği samimi bir dille aktarılıyor.

Röportajlar (Görünme Sıralamasıyla): 

Nejat Yavaşoğulları, Sina Koloğlu, Murat Meriç, Bedri Baykam, Reha Öztanyel, İzzet Öz, Harun Tekin, Demirhan Baylan, Akın Eldes, Güven Erkin Erkal, Aptulkadir Elçioğlu, Mert Alkaya, Sunay Özgür, Utku Ünal, Kaan Tangöze, Murat Cem Orhan, Gökhan Büyükkara, Ahmet Pekmezci, Gencay Kıymaz, Teoman, Dilan Balkay, Serdar Öztop